Canle interna e canle externa de denuncias en Galicia e España: Competencias da Lei 2/2023

A Dualidade de Canles no Dereito Administrativo e Penal Galego e Español

A arquitectura xurídica da Lei 2/2023 busca conciliar dous bens xurídicos de primeiro rango: a capacidade de autoorganización e corrección preventiva da empresa privada e o interese xeral superior na persecución dos delitos de corrupción, fraude fiscal, atrocidades ambientais e lesións graves aos dereitos laborais.

Para acadar este equilibrio, o lexislador deseñou dous circuítos funcionais autónomos pero estritamente coordinados, garantindo en todo momento o dereito fundamental á liberdade de información do artigo 20 da Constitución Española, a tutela xudicial efectiva do artigo 24 e a salvagarda da legalidade no réxime autonómico de Galicia:

• A Canle Interna (Título II da Lei): Despregada pola propia empresa ou entidade pública, xestionada directamente polo Responsable do Sistema ou externalizada nun terceiro técnico especializado (SaaS);
• A Canle Externa (Título III da Lei): Xestionada por autoridades públicas independentes dotadas de potestades sancionadoras, de inspección administrativa e de derivación penal directa aos xulgados de instrución.

A Canle Interna: Primeira Trincheira de Cumprimento Normativo

A canle interna é o medio preferente previsto polo artigo 4 da lei para resolver as queixas no seo da entidade.

Vantaxes Corporativas da Resolución Interna

Para os órganos de administración de compañías radicadas en Galicia (dende o sector conserveiro de Ribeira ou Vigo ata o téxtil de Arteixo e o agroalimentario de Lugo e Ourense), operar unha canle interna crible ofrece vantaxes estratéxicas decisivas:

• Detección temperá de fraudes internas: Permite neutralizar condutas de apropiación indebida, desvío de subvencións ou subornos antes de que provoquen prexuízos patrimoniais irreparables ou crises de liquidez;
• Preservación da reputación de marca: Resolve os conflitos éticos e laborais sen expoñer a compañía a xuízos paralelos nos medios de comunicación ou nas redes sociais;
• Atenuación ou exención de responsabilidade penal corporativa: Acredita ante a xurisdición penal a eficacia real do modelo de prevención de delitos da persoa xurídica (artigo 31 bis.2 do Código Penal);
• Confesión voluntaria e reparación do dano: Se a empresa descobre o delito internamente e o pon en coñecemento dos tribunais antes de ser imputada, goza das atenuantes moi cualificadas do Código Penal (artigo 31 bis.4).

Exixencia de Independencia do Responsable do Sistema

O artigo 8 da lei esixe que o Responsable do Sistema desenvolva as súas funcións de xeito autónomo e independente respecto dos demais órganos directivos. Non pode recibir instrucións nin ordes sobre a forma de instruír unha queixa, as testemuñas que debe interrogar nin sobre a conveniencia de arquivar un expediente que afecte directivos da entidade.

O Mapa Institucional das Canles Externas en Galicia e no Estado

Cando o informante non desexa utilizar a vía interna ou esta resulta ineficaz, a Lei 2/2023 artella unha rede de autoridades públicas con plenas competencias:

O Consello de Contas de Galicia

O Consello de Contas de Galicia, creado pola Lei 6/1985 do Parlamento de Galicia, é o órgano de fiscalización externa do sector público da Comunidade Autónoma. No marco da prevención da corrupción e da Lei 2/2023:

• Supervisa a implantación dos sistemas de integridade e canles de denuncias en concellos, deputacións provinciais, universidades e na propia Xunta de Galicia;
• Dispoñibiliza unha bústia externa para a recepción de alertas relativas a irregularidades na xestión de fondos públicos autonómicos ou locais;
• Tramita informes de fiscalización con remisión directa de achados con relevancia penal ao Tribunal de Cuentas e á Fiscalía.

O Valedor do Pobo

O Valedor do Pobo é o alto comisionado do Parlamento de Galicia para a defensa dos dereitos fundamentais e as liberdades públicas fronte a actuacións da administración galega. Cando recibe comunicacións de cidadáns ou empregados públicos sobre abusos administrativos ou represalias:

• Inicia expedientes de queixa de oficio ou a instancia de parte;
• Promove a investigación administrativa sobre o funcionamento dos servizos públicos;
• Deriva formalmente os indicios de delito á Fiscalía da Comunidade Autónoma de Galicia.

A Autoridade Independente de Protección do Informante (A.A.I.)

A Autoridade Independente estatal (A.A.I.), adscrita ao Ministerio de Xustiza con autonomía orgánica:

• Exerce a competencia sancionadora sobre todas as entidades do sector privado en Galicia;
• Xestiona a canle externa estatal para recibir denuncias que afecten a materias reguladas pola Unión Europea ou a infraccións graves e moi graves;
• Pode outorgar medidas cautelares de protección para paralizar despedimentos de informantes;
• Impón as sancións de ata 1.000.000 de euros previstas polo réxime sancionador.

O Ministerio Fiscal e a Fiscalía Europea (EPPO)

Se as condutas denunciadas revisten caracteres de delito penal (malversación, suborno, tráfico de influencias, fraudes na contratación, branqueo de capitais ou delitos fiscais), a canle externa directa pode ser:

• A Fiscalía Especial contra a Corrupción e a Criminalidade Organizada ou as Fiscalías Provinciais de Galicia (A Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra);
• A Fiscalía Europea (EPPO), cando a fraude afecte os intereses financeiros da Unión Europea (como fondos Next Generation EU, fondos FEDER destinados a infraestruturas en Galicia ou fraudes transfronteirizas de IVE de máis de 10 millóns de euros).

A Cooperación Transfronteiriza na Eurorexión Galicia - Norte de Portugal

A realidade económica de Galicia caracterízase por unha intensa integración comercial e laboral co Norte de Portugal a través da Eurorexión Galicia - Norte de Portugal (con milleiros de traballadores transfronteirizos nos polígonos industriais de Vigo, Porriño, Tui, Valença do Minho e Braga). Como se coordinan as alertas transfronteirizas?

Conexión co MENAC de Portugal e a Rede NEIWA

• Coordinación entre a A.A.I. e o MENAC portugués: Cando unha empresa con sede en Galicia ten filiais ou contratas en Portugal (ou viceversa), as alertas que afecten directivos de ambos os países canalízanse mediante protocolos seguros de asistencia recíproca;
• A Rede Europea NEIWA: As autoridades antifrau españolas e portuguesas forman parte da Network of European Integrity and Whistleblowing Authorities (NEIWA), que garante que un traballador que denuncie dende o lado galego ou portugués da fronteira goce das mesmas garantías do Regulamento (UE) 2016/679 (RGPD) e da Directiva Europea;
• Seguridade e Cifrado Transnacional: Prohíbese a transferencia de expedientes a través de canles non seguras, exixíndose o cifrado dende o extremo orixe ata a entrega xudicial e garantindo que os fluxos transfronteirizos de datos respecten plenamente o réxime de transferencias internacionais de datos persoais do Capítulo V do RGPD.

Cando Pode o Informante Acudir Directamente á Canle Externa?

O artigo 16 da Lei 2/2023 recolle os supostos taxativos nos que calquera persoa pode saltar a canle interna da empresa e acudir de xeito directo á canle externa sen perder as garantías de indemnidade e protección:

• Inexistencia ou inoperatividade da canle interna: Cando a empresa, estando obrigada por lei, non implantou a canle ou esta non funciona;
• Temor fundado a represalias inmediatas: Cando polo perfil dos infractores ou polo ambiente de traballo exista un risco obxectivo de despedimento, discriminación ou traslado forzoso;
• Inactividade comprobada da canle interna: Cando o informante presentou a queixa internamente e non recibiu xustificante en 7 días ou non se concluíu ningunha pescuda en 3 meses;
• Implicación da alta dirección: Cando a denuncia afecte o conselleiro delegado, directores xerais ou o propio Responsable do Sistema;
• Risco inminente de destrución ou ocultación de probas: Cando alertar internamente poida permitir aos implicados destruír balances contables, correos electrónicos ou rexistros industriais;
• Perigo grave e inminente para o interese público: Catástrofes ambientais marítimas ou terrestres, verteduras en rías ou fraudes sanitarias que requiran actuación inspectora urxente.

O Estatuto do Facilitador e a Protección de Terceiros (Artigo 3)

A protección legal da Lei 2/2023 non se limita de xeito estrito á persoa física que redacta a comunicación, senón que crea unha rede de protección ao seu redor:

A Figura Xurídica do Facilitador

O artigo 3.2 define o facilitador como aquela persoa física que auxilia o informante no proceso de denuncia dentro do contexto laboral, de xeito confidencial (como un compañeiro de departamento, un representante sindical de UGT, CCOO ou CIG, ou un asesor xurídico interno). O facilitador goza exactamente da mesma protección contra o despedimento e represalias que o informante orixinario.

Familiares e Persoas Xurídicas Vinculadas

A protección esténdese a:

• Cónxuxes, parellas de feito e parentes ata o cuarto grao que traballen na mesma compañía ou grupo empresarial;
• Empresas ou entidades mercantís propiedade do informante ou coas que este manteña contratos comerciais (impedindo a cancelación unilateral de servizos ou vetos comerciais).

Asesoramento Xurídico e Medidas de Apoio (Artigo 37)

Para garantir que ninguén renuncie a denunciar por falta de recursos económicos ou desamparo persoal, o artigo 37 da Lei 2/2023 recoñece un catálogo de dereitos asistenciais:

• Asistencia xurídica gratuíta: Os informantes teñen dereito a recibir asesoramento xurídico independente e completo antes e durante o procedemento a través dos Colexios da Avogacía de Galicia (A Coruña, Lugo, Ourense, Pontevedra, Santiago, Ferrol e Vigo);
• Apoio psicolóxico especializado: Atención médica e psicosocial para afrontar situacións de estrés laboral ou acoso derivado do proceso de alerta;
• Exención de taxas xudiciais e caucións: O informante queda exento de prestar fianzas ou caucións procesuais para exercer accións de defensa fronte a represalias patronais.

Cooperación Interadministrativa e Remisión de Expedientes (Artigo 24)

Se unha denuncia se presenta ante un organismo público incompetente (por exemplo, unha alerta relativa a unha infracción da Administración Xeral do Estado que se presenta ante o Consello de Contas de Galicia), o artigo 24 da lei regula a tramitación:

• O órgano receptor ten que remitir as actuacións á autoridade competente nun prazo máximo de dez días naturais;
• A comunicación efectúase a través de canles telemáticas cifradas que garantan a reserva da identidade;
• O informante ten que ser notificado de inmediato do traslado do seu expediente.

A Revelación Pública aos Medios de Comunicación (Artigo 28)

Acudir á prensa, á televisión ou difundir a queixa en redes sociais constitúe un último recurso extraordinario regulado no artigo 28 da lei. O informante só manterá a inmunidade xurídica cando concorra algunha destas circunstancias:

• Ter utilizado previamente a canle interna e a canle externa (o só a externa) sen que se teñan adoptado medidas apropiadas nos prazos legais; OU BEN
• Ter motivos razoables para crer que a infracción constitúe un perigo inminente ou manifesto para o interese público (unha emerxencia ambiental ou un risco de dano irreversible); OU BEN
• Ter motivos razoables para crer que, en caso de denuncia externa, existe risco certo de represalias ou poucas posibilidades de tramitación efectiva por colusión entre a entidade e a autoridade.

A filtración irresponsable a redes sociais sen cumprir estes requisitos priva o traballador de toda protección legal, podendo ser obxecto de despedimento disciplinario e demandas civís millonarias por vulneración do dereito á honra e segredo empresarial.

A Obriga de Información na Páxina Web Corporativa (Artigo 25)

O artigo 25 da Lei 2/2023 obriga a todas as entidades públicas e privadas que conten con páxina web a:

• Incluir información clara, completa e visible na páxina de inicio sobre o funcionamento da súa canle interna de denuncias;
• Detallar os principios básicos do procedemento de tramitación de queixas;
• Informar expresamente sobre a existencia das canles externas públicas (Consello de Contas de Galicia, A.A.I., Fiscalía) facilitando ligazóns directas ás súas respectivas sedes electrónicas.

A omisión desta información constitúe unha infracción grave tipificada polo artigo 63.2.b), sancionada con multas de ata 100.000 euros.

Prohibición de Listas Negras e Veto Comercial (Artigo 36.3)

Unha das formas máis perversas de represalia no tecido empresarial galego consistía historicamente en facer circular de xeito informal o nome dun traballador ou provedor incómodo para que non fose contratado por outras empresas do mesmo sector (nas rías, nos estaleiros ou no transporte de mercadorías). O artigo 36.3 da Lei 2/2023 prohibe e sanciona con total dureza esta práctica:

• Prohibición absoluta de inclusión en listas negras: Queda terminantemente prohibida a confección, mantemento ou difusión de calquera lista, base de datos ou rexistro informal dirixido a discriminar ou vetar a empregabilidade dos informantes ou dos seus facilitadores;
• Sanción moi grave de ata 1.000.000 de euros: A elaboración de listas negras corporativas constitúe unha infracción moi grave perseguible de oficio pola Autoridade Independente (A.A.I.) e pola Axencia Española de Protección de Datos (AEPD);
• Inhabilitación inmediata para contratar co sector público: As compañías sancionadas por confección de listas negras perden de maneira automática a facultade de participar en concursos públicos da Xunta de Galicia, concellos e deputacións durante un prazo de ata tres anos.

Presunción Legal de Represalia e Carga da Proba (Artigo 38)

O gran mecanismo de defensa do traballador que denuncia reside no artigo 38 da lei: calquera medida empresarial prexudicial adoptada contra o informante durante os dous anos posteriores á denuncia presúmese que constitúe unha represalia. Corresponde á empresa demostrar documentalmente no Xulgado do Social que o despedimento ou sanción respondeu a causas estritamente obxectivas e alleas á alerta.

Preguntas Frecuentes sobre Canles Internas e Externas (FAQ)

Pode un empregado dun estaleiro en Vigo acudir directamente á Fiscalía sen avisar a empresa?

Si. Se existen indicios fundamentados de delito ou se temen represalias directas da dirección, o artigo 16 ampara a presentación directa ante o Ministerio Fiscal.

Que diferenza hai entre o Consello de Contas de Galicia e a A.A.I.?

O Consello de Contas fiscaliza a integridade e os fondos do sector público en Galicia. A Autoridade Independente estatal (A.A.I.) ten a potestade sancionadora xeral sobre o sector privado e xestiona a canle externa do Estado.

Que sanción ten unha compañía en Galicia que non teña o enlace á canle externa na súa web?

Constitúe unha infracción grave do artigo 25 da Lei 2/2023, castigada con multas de entre 30.001 e 100.000 euros para persoas xurídicas.

O Valedor do Pobo pode sancionar economicamente a unha empresa privada?

Non. O Valedor do Pobo emite recomendacións e queixas ante a administración pública galega. Se detecta un delito privado, remíteo ao Ministerio Fiscal.

Unha denuncia anónima ten a mesma forza na canle externa que na canle interna?

Si. Tanto o Consello de Contas como a A.A.I. e a Fiscalía Europea admiten e investigan denuncias formuladas de xeito anónimo con indicios razoables.

Que ocorre se un informante sofre acoso laboral despois de alertar?

O acoso cualifícase como represalia moi grave castigada con multas de ata un millón de euros, e a empresa terá que indemnizar o informante polos danos morais e materiais causados.

Os autónomos e provedores externos poden usar a canle externa?

Si. O artigo 3 da lei recoñece a condición de suxeito protexido a calquera persoa que obteña información no seu contexto profesional, incluídos provedores e subcontratistas.

Como axuda UNOVOX a cumprir o artigo 25 da Lei 2/2023?

UNOVOX proporciona o portal público homologado con textos en galego e castelán e accesos directos ás canles do Consello de Contas, da A.A.I. e da Fiscalía.

A canle ten que estar dispoñible en lingua galega para os traballadores de Galicia?

Si. A lexislación galega e os dereitos lingüísticos exixen que tanto a canle interna como a información pública estean accesibles en galego e castelán.

Por que lle interesa á dirección resolver os conflitos na canle interna?

Porque evita que as infraccións se convertan en causas penais públicas ou investigacións da A.A.I., protexendo a reputación e o valor patrimonial da compañía.