Nor dago behartuta salaketa-kanala izatera Euskadin eta Nafarroan? 2/2023 Legearen gida

2/2023 Legearen Eragina Euskal eta Nafarroako Enpresa Ehunean

Euskal Herriko ekonomian pisu handia dute industria astunak, metalgintzak, kooperatibismoak (Mondragon Korporazioa eta nekazaritzako kooperatibak), automozioak eta energia-sektoreak. Historikoki, familia-enpresetan eta ertainetan arazo etikoak edo lan-gatazkak zuzendariarekin edo giza baliabideen arduradunarekin hitz eginez bideratzen ziren. Hala ere, bide informal horrek ez zuen bermatzen salatzailearen anonimotasuna, eta enpresa arrisku handian jartzen zuen lan-arloko zein zigor-arloko auzitegietan.

Europako (EB) 2019/1937 Zuzentarauaren transposizioak erabat aldatu du egoera. Salaketa-kanala ez da soilik multinazional handientzako tresna bat, baizik eta 50 langileko langa gainditzen duten euskal eta nafar enpresa guztientzako nahitaezko lege-betebeharra, prozesu bidez egituratua eta auditagarria izan behar duena.

Gainera, Euskal Autonomia Erkidegoko Autonomia Estatutuaren eta Nafarroako Foru Hobekuntzaren arabera, erakunde publikoek eskumen zabalak dituzte garapen ekonomikoan, ogasunean eta lan-harremanetan. Hori dela eta, 2/2023 Legea betetzea funtsezkoa da Europar Batasuneko Next Generation funtsak edo Eusko Jaurlaritzako nahiz Nafarroako Gobernuko dirulaguntzak jasotzen dituzten enpresentzat, edozein irregulartasunek finantzaketa galtzea ekar baitezake.

Ikuspegi konstituzionaletik, salaketa-kanalak babes judizial eraginkorrerako eskubidearekin (Konstituzioaren 24. artikulua) eta errugabetasun-presuntzioarekin lotuta daude. Enpresa batek ikerketa bat abiatzen duenean, ezin du prozesu inkisitorialik eraiki: salatutako pertsonak entzuna izateko eskubidea du, froga guztiak modu gardenean aztertu behar dira eta informariaren identitatea sekretupean gorde behar da uneoro, auzitegietan balio juridiko osoa bermatzeko.

50 Langileko Atalasea: Benetako Konputu Arauak

2/2023 Legearen 10.1.a) artikuluak ezartzen du sektore pribatuko pertsona juridikoek barne-informazioko sistema bat izan behar dutela baldin eta 50 langile edo gehiago badituzte kontratatuta.

Praktika judizialean eta Lan Ikuskaritzaren aurrean, langile kopurua zehazteak eztabaida handiak sortzen ditu. Ez da nahikoa egun jakin batean enpresak dituen langile finkoak zenbatzea; beharrezkoa da konputu integral eta zehatza egitea langile-masa osoa aintzat hartuta.

Zein Langile Konputatu Behar Dira?

50 langileko kopurura iristen den ala ez zehazteko, langile hauek guztiak zenbatu behar dira:

• Kontratu mugagabea duten langileak: Lanaldi osoko zein lanaldi partzialeko langile finkoak (kontratatutako ordu kopurua edozein dela ere);
• Aldi baterako kontratua duten langileak: Ekoizpen-zirkunstantziengatiko edo ordezkapen-kontratua duten langile guztiak;
• Finko ez-jarraituak: Pisu handia duten nekazaritzako elikagaien industrian (Erriberako barazkiak, ardogintza Errioxa Arabarrean eta Nafarroan) eta zerbitzuetan. Kanpaina edo jarduera aldietan langile arrunt gisa zenbatzen dira;
• Aldi Baterako Laneko Enpresetako (ABLE / ETT) langileak: Erabiltzaile den enpresaren instalazioetan zerbitzua ematen ari diren langileak;
• Praktiketako langileak eta bekadunak: Ordainsaria duten edo hezkuntza-hitzarmen bidez enpresaren zuzendaritzapean dauden ikasleak;
• Goi-zuzendaritzako langileak: 1382/1985 Errege Dekretuaren mendeko kontratua dutenak;
• Kontratak eta azpikontratak lantokian: Nahiz eta juridikoki beste sozietate batekoak izan, instalazioetan etengabe lanean ari diren langileek kanalerako sarbidea izan behar dute lan-arriskuak edo arau-hauste larriak salatzeko.

Urtaroko Sektoreetako Urteko Batez Bestekoaren Araua

Urtaroaren arabera gorabehera handiak dituzten jardueretan (adibidez, ardogintzako mahats-bilketan, kontserba-lantegietan edo udako turismoan), enpresa batek neguan 35 langile izan ditzake eta udan 110. Nola aplikatzen da legea kasu hauetan?

Auzitegi Gorenaren Lan Arloko Salaren jurisprudentzia finkatuaren arabera (Langileen Estatutuaren 72. artikulua), betebeharra aurreko ekitaldian zerbitzua eman zuten langileen urteko batez bestekoaren arabera zehazten da. Batez besteko hori 50 langilekoa edo handiagoa bada, enpresak hurrengo urte osoan zehar martxan eduki behar du salaketa-kanala, nahiz eta hilabete batzuetan langile kopurua 50etik behera jaitsi.

Langile Autonomo Menpekoak (TRADE) eta Azpikontratistak

Langile autonomoek eta kanpoko hornitzaileek ez dute 50eko zenbaketa handitzen. Hala ere, 2/2023 Legearen 3. artikuluak argi eta garbi aitortzen die babestutako pertsonen izaera. Garraiolariek, mantentze-lanetako azpikontratatuek edo merkataritza-agenteek enpresaren kanala erabiltzeko eskubide osoa dute, eta legeak babesten ditu kontratuak bidegabeki bertan behera uztearen aurka.

Kooperatibak Euskadin: Mondragon Taldea eta Nekazaritza Kooperatibak

Euskal Herriko berezitasun nagusietako bat gizarte-ekonomiaren eta kooperatibismoaren indarra da (Mondragon Korporazioko industria-kooperatibak, Eroski, kreditu-kooperatibak eta nekazaritza-kooperatibak). Nola eragiten die 2/2023 Legeak?

Euskadiko Kooperatiben 11/2019 Legea

Kooperatibetan bazkide langileek eta besteren konturako langileek parte hartzen dute. 2/2023 Legearen arabera, bazkide langileak nahiz soldatapeko langileak konputatu egiten dira 50eko mugara iristeko. Horregatik, 50 bazkide edo langile baino gehiago dituzten kooperatiba guztiek salaketa-kanala ezarrita izan behar dute, kooperatibako gobernu-organoen (Zuzendaritza Kontseilua, Errektore Kontseilua) ikuskaritzapean.

Kooperatiba-Taldeak eta Filialak

Kooperatiba-talde baten barruan, filial edo kooperatiba bakoitzak bere nortasun juridiko propioa badu eta 50 langile gainditzen baditu, bere barne-kanala eduki behar du, nahiz eta baliabide teknikoak talde mailan partekatu ahal izan (2/2023 Legearen 11. artikulua).

Metalgintzako eta Industriako Hitzarmen Kolektiboak Euskadin

Bizkaiko, Gipuzkoako eta Arabako metalgintzako hitzarmen kolektiboek sektoreko ehunka mila langile biltzen dituzte. Euskal enpresa industrialetan lan-harremanak oso egituratuta daude sindikatuen bidez (ELA, LAB, CCOO eta UGT):

• Laneko Jazarpen Protokoloen Txertatzea: Metalgintzako hitzarmenek berariaz eskatzen dute sexu-jazarpenaren eta laneko jazarpen moralaren (mobbing) aurkako protokolo zorrotzak izatea. 2/2023 Legearen kanala protokolo horien sarrera-bide nagusi bihurtzen da;
• Sindikatuen Eginkizuna Ikuskaritzan: Langileen ordezkariek eskubidea dute jakiteko kanala existitzen dela eta nola funtzionatzen duen, nahiz eta ezin duten salatzailearen identitatea ezagutu;
• Segurtasun eta Osasun Batzordeak: Lan-arrisku larrien salaketak berehala jakinarazi behar zaizkie prebentzio-ordezkariei, istripuak saihesteko neurri kautelarrak hartuz;
• Istripuen Ezkutatzea Saihestea: Lantegietako lan-istripuak edo gaixotasun profesionalak ezkutatzen saiatzen diren jokabideak zuzenean salatu ahal izango dira kanalaren bidez Osalanen (Laneko Segurtasun eta Osasunerako Euskal Erakundea) eta Lan Ikuskaritzaren aurrean.

EAEko Auzitegi Nagusiaren (EAEAN / TSJPV) Doktrina Judiziala

Euskal Autonomia Erkidegoko Auzitegi Nagusiko (EAEAN) Lan Arloko Salak jurisprudentzia oso argia ezarri du barne-ikerketen bidez bideratutako diziplina-kaleratzeen inguruan:

• Aldez Aurreko Prozeduraren Beharrezkotasuna: Enpresa batek ezin du langile bat kaleratu barne-salaketa baten oinarrian baldin eta frogatzen ez badu ikerketak berme guztiak errespetatu dituela eta langileari entzun zaiola;
• Proba Elektronikoen Baliagarritasuna eta eIDAS Zigilua: Auzitegiek balio osoa ematen diete denbora-zigilu kualifikatua (eIDAS) duten erregistro digitalei, datak eta dokumentuak manipulatu ez direla ziurtatzen baitute;
• Kaleratzeen Baliogabetasuna Errepresalietan: Salatzaile baten aurka hartutako edozein zigor-neurri erabat baliogabe deklaratzen du EAEANk, kalte moralengatiko kalte-ordain handiak ezarriz.

Foru Aldundiak, Batzar Nagusiak eta Foru Ogasunak (Bizkaia, Gipuzkoa, Araba)

Euskal Autonomia Erkidegoko egitura instituzionalean, Foru Aldundiek eta Batzar Nagusiek botere handia dute zerga-bilketan eta foru-eskumenetan, Ekonomia Itunaren (Concierto Económico) bidez arautzen direnak:

• Foru Ogasunak eta Zerga Iruzurraren Salaketak: Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako Foru Ogasunek ikuskaritza-ahalmen osoa dute sozietateen zergan, BEZean eta PFEZean. Enpresa bateko barne-salaketak zerga-iruzurra edo faktura faltsuak agerian uzten baditu, Foru Ogasunek eta Fiskaltzak ikerketa ofizialak ireki ditzakete;
• Foru Erakundeak Sektore Publiko Gisa: Hiru Foru Aldundiek eta haien mendeko sozietate publikoek (adibidez, Bidegi, Azpiegiturak, Garbiker, Arabako Lanak) barne-salaketa kanalak ezarrita izan behar dituzte herritarren eta langileen kexak bideratzeko;
• Nafarroako Foru Ogasuna: Era berean, Nafarroako Hitzarmen Ekonomikoaren pean, Foru Komunitateko Ogasunak zerga-arloko irregulartasunak ikertzen ditu salaketa-kanalen bidez jasotako informazioen arabera.

Araututako Sektoreak: Betebeharra Langile Kopurua Kontuan Hartu Gabe

2/2023 Legearen 10.1.b) artikuluak salbuespen argia ezartzen du: Europar Batasuneko araudiaren menpe dauden finantza-zerbitzuen, aseguru-etxeen, diru-zuriketaren prebentzioaren edo garraio-segurtasunaren alorreko erakunde pribatuek salaketa-kanala izan behar dute beti, langile bakar bat badute ere.

Horrek esan nahi du Donostiako edo Bilboko 4 langileko inbertsio-aholkularitza batek edo finantza-artekari batek nahitaez ezarri behar duela kanala.

Sektore Publikoa Euskadin eta Nafarroan

2/2023 Legearen 13. artikuluak administrazio publiko guztiei ezartzen die betebeharra:

Euskal eta Nafarroako Udalak

Udalen tamainaren arabera legeak baldintzak doitzen ditu:

• 000 biztanletik gorako udalak (edo 50 langiletik gorakoak): Barne-kanal propioa eta independentea izan behar dute derrigorrez (adibidez, Bilbo, Gasteiz, Donostia, Iruña, Barakaldo, Getxo, Irun, Portugalete, Santurtzi, Basauri, Errenteria, Tutera, etab.);
• 000 biztanletik beherako udalak: Baliabideak partekatu ditzakete foru-aldundiekin (Bizkaia, Gipuzkoa, Araba) edo eskualdeko mankomunitateekin;
• Kontzejuak eta toki-erakunde txikiak: Udal nagusiaren kanalean integratzen dira.

Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua eta Erakunde Autonomoak

Betebeharpekoak dira erabat:

• Eusko Jaurlaritzako eta Nafarroako Foru Gobernuko sail guztiak;
• Osakidetza eta Osasunbidea osasun-zerbitzuak;
• Unibertsitate publikoak: Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) eta Nafarroako Unibertsitate Publikoa (NUP/UPNA);
• Enpresa publikoak eta fundazioak: Euskotren, EiTB, SPRI, SODENA, NILSA, etab.

Euskal Erakunde Publikoen Eginkizuna: HKEE, Arartekoa, Comptos eta DBEB

Euskal administrazio-esparruak berezko erakunde propioak ditu ustelkeria prebenitzeko eta kontuak ikuskatzeko:

• Herri-Kontuen Euskal Epaitegia (HKEE / TVCP): Euskal sektore publikoaren finantza-jarduera ikuskatzen du eta salaketen bidez hautemandako irregulartasun ekonomikoak aztertzen ditu;
• Arartekoa (Herriaren Defendatzailea): Euskal administrazioen jardunaren aurrean herritarren oinarrizko eskubideak zaintzen ditu, eta salatzaileen babes-eskaerak bideratzen ditu;
• Datuak Babesteko Euskal Bulegoa (DBEB / AVPD): Euskal sektore publikoko salaketa-kanaletan datu pertsonalen babesa eta konfidentzialtasuna zaintzen ditu;
• Nafarroako Kontuen Ganbera (Cámara de Comptos): Nafarroako funts publikoen kudeaketa ikuskatzen du;
• Nafarroako Ustelkeriaren Aurkako Bulegoa (OANA): Nafarroako sektore publikoan praktika onak sustatu eta salaketak ikertzen ditu.

Enpresa Taldeak: Egoitza Nagusiaren Kanal Bakarraren Debekua

Praktikan askotan gertatzen den akats larri bat da pentsatzea multinazional baten euskal filialak nahikoa duela Alemaniako, Frantziako edo Madrilgo egoitza nagusiaren salaketa-inprimakira jotzea.

Baliabideak Partekatzea Enpresa Ertainetan (50etik 249ra Langile)

Talde bateko kide diren eta 50etik 249ra bitarteko langileak dituzten enpresa pribatuek Sistemaren Arduraduna eta software plataforma partekatu ditzakete (2/2023 Legearen 11. artikulua). Hala ere, sozietate bakoitzak bere gain hartzen du erantzukizun juridikoa eta zehapen-arriskua.

Hizkuntza Eskubideak eta Elebitasuna Salaketa Kanalean

Euskal Autonomia Erkidegoan (Euskararen Erabilera Normalizatzeko 10/1982 Oinarrizko Legea) eta Nafarroako eremu euskaldunean, herritarrek eta langileek eskubidea dute administrazioarekin eta enpresekin euskaraz harremanak izateko:

• Euskarazko eta Gaztelaniazko Sarbide Berdintasuna: Plataformak elebiduna izan behar du hasieratik amaierara. Salatzaileak bere ama-hizkuntza hautatzeko askatasun osoa izan behar du;
• Jakinarazpenak eta Xustificanteak Hautatutako Hizkuntzan: 7 eguneko xustificantea eta 3 hilabeteko erantzun-txostena salatzaileak erabilitako hizkuntza ofizialean idatzi behar dira;
• Hizkuntza Diskriminazioaren Debekua: Salaketa euskaraz aurkezteagatik tramiteak atzeratzea edo informazioa ez ulertzea aitzakiatzat hartzea arau-hauste larritzat jo daiteke.

Zehapen Erregimena: 1.000.000 Eurorainoko Isunak

2/2023 Legearen IX. Tituluak zehapen-katalogo oso zorrotza ezartzen du, eta zigorrak Informaria Babesteko Agintaritza Independenteak (A.A.I.) ezartzen ditu:

Arau-hauste Oso Larriak (63.1 artikulua)

Arau-hauste oso larritzat jotzen dira:

• Salaketa-kanalik ez izatea legeak behartuta egon arren;
• Salatzaileen aurka errepresaliak hartzea: Kaleratzeak, zigorrak, lan-baldintzak okertzea edo jazarpena;
• Konfidentzialtasun edo anonimotasun betebeharra urratzea: Salatzailearen izena jakinaraztea baimen judizialik gabe;
• Salaketak aurkeztea galaraztea edo oztopatzea.

Isunen Zenbatekoak:

• Pertsona Juridikoentzat: 100.001 eurotik 1.000.000 eurora bitarteko isunak;
• Zuzendari eta Administratzaileentzat: 30.001 eurotik 300.000 eurora bitarteko isunak.

Zehapen Gehigarriak

Isun ekonomikoez gain, zehapen hauek ezar daitezke:

• Ohartarazpen publikoa Estatuko Aldizkari Ofizialean (BOE) eta Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian (EHAA);
• Sektore publikoarekin kontratatzeko debekua 3 urtera arte;
• Dirulaguntza publikoak edo zerga-onurak jasotzeko debekua 4 urtera arte.

Kontratazio Publikoa Euskadin eta Nafarroan: Salaketa-Kanala Lizitazioetan

Euskal Autonomia Erkidegoko eta Nafarroako Foru Komunitateko kontratazio-mahaietan (Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua, foru-aldundiak eta udalak), salaketa-kanala izatea eta betetze-eredu auditatu bat edukitzea funtsezko eskakizun bihurtu da lizitazio publikoetan parte hartzeko:

• Kontratatzeko Debekua Zehapen Kasuan (65. artikulua): 2/2023 Legearen arabera zigor oso larria jasotzen duten enpresek (kanalik ez izateagatik edo errepresaliak hartzeagatik) administrazio publikoekin hiru urtez kontratatzeko debekua jasotzen dute, Euskadiko Lizitatzaileen eta Enpresa Sailkatuen Erregistro Ofizialean inskribatuz;
• Balorazio Irizpideak eta Klausula Sozialak: Administrazioek gero eta gehiago baloratzen dute enpresek osotasun-planak, genero-berdintasuneko protokoloak eta kanal etiko seguruak izatea kontratu publikoen esleipenean;
• Next Generation Funtsen Gidalerroak: Europako suspertze-funtsekin finantzatutako proiektuetan (energia berriztagarriak, hidrogenoaren euskal korridorea, digitalizazioa), ustelkeriaren aurkako neurri prebentiboak eta salaketa-kanalak edukitzea ezinbesteko baldintza da funtsak ez galtzeko.

Langileen Legezko Ordezkaritzarekin (LLO) Aurretiazko Kontsulta (5.2 artikulua)

2/2023 Legearen 5.2 artikuluak ezinbesteko baldintza ezartzen du: barne-kanala ezarri aurretik, Langileen Legezko Ordezkaritzari (LLO) kontsulta egin behar zaio (Enpresa Batzordeak, Langileen Ordezkariak edo ELA, LAB, CCOO eta UGT sindikatuetako sailak).

Tramite honek eskatzen du:

• Kanalaren Politikaren eta Kudeaketa Prozeduraren zirriborroak entregatzea;
• Kontsulta-epe bat irekitzea (normalean 15 egun natural) ordezkariek txostena eman dezaten;
• Bileraren akta sinatzea kontsulta-aldia behar bezala itxi dela egiaztatzeko eta sindikatuen iritziak jaso direla erakusteko;
• Akordiorik ez badago ere, enpresak kontsulta-betebeharra bete duela frogatzen duen espediente osoa gordetzea.

Enpresak kanala alde bakarrez ezartzen badu kontsulta egin gabe, salaketa baten ondoriozko edozein kaleratze diziplinario baliogabe deklaratzeko arrisku bizian egongo da Lan Epaitegietan.

Ebaluazio Zerrenda: Zure Enpresa Behartuta Dago?

Erantzun galdera hauei zure egoera zein den jakiteko:

• Zure enpresak azken urtean 50 langileko batez bestekoa izan du (aldi baterakoak, ETTak eta finko ez-jarraituak barne)?
  Emaitza: 2023ko abendutik nahitaez behartuta zaude kanala martxan edukitzera.
• Finantza-zerbitzuetan, aseguruetan, inbertsioetan, diru-zuriketaren prebentzioan edo itsas garraioan aritzen zara?
  Emaitza: Behartuta zaude langile kopurua edozein dela ere.
• 000 biztanletik gorako euskal udala edo erakunde publikoa zara?
  Emaitza: Behartuta zaude HKEEren eta A.A.I.ren kontrolpean.
• Zure taldeak salaketa-kanala du Euskaditik kanpo baina bertako filialak 50 langile baino gehiago ditu?
  Emaitza: Tokiko kanala ezarri behar duzu euskaraz eta gaztelaniaz.
• Salaketak kudeatzeko enpresako posta elektroniko arrunt bat erabiltzen duzu?
  Emaitza: Zehapen oso larria jasotzeko arriskuan zaude anonimotasunik ez bermatzeagatik.

Ohiko Galderak Beharrizanari Buruz (FAQ)

40 langile finko eta kanpainan 30 aldi baterako langile dituen nekazaritza-enpresa batek kanala izan behar du?

Bai. Urteko batez besteko konputuan 50 langileko kopurua gainditzen bada, enpresak urte osoan zehar martxan izan behar du salaketa-kanala.

Zer eginkizun du Herri-Kontuen Euskal Epaitegiak (HKEE) lege honetan?

HKEEk euskal sektore publikoa ikuskatzen du eta administrazioek zein enpresa publikoek ustelkeriaren aurkako kanalak behar bezala ezarrita dituztela zaintzen du.

Arartekoak salaketak jasotzen ditu?

Arartekoak herritarren kexak jasotzen ditu euskal administrazio publikoen jardunbide txarren aurrean, eta delitu-zantzuak ikusten baditu Fiskaltzara jotzen du.

45 langileko metalgintza enpresa batek ABLE bidez beste 10 langile baditu behartuta dago?

Bai. ABLE bidez jarritako langileak konputatu egiten dira 50eko langara iristeko (guztira 55 langile), beraz, berehalako lege-betebeharra sortzen da.

Izenda al daiteke kanpoko abokatu bat Salaketa-Kanalaren Arduradun gisa?

Legeak agintzen du Sistemaren Arduradunak barneko zuzendari edo organo bat izan behar duela. Hala ere, 8.4 artikuluak berariaz baimentzen du kudeaketa teknikoa kanpoko software-hornitzaile espezializatu batean (UNOVOX) eskuordetzea.

Alderdi politikoek eta sindikatuek Euskadin kanala izan behar dute?

Bai. 10.2 artikuluak behartu egiten ditu funts publikoak kudeatzen dituzten alderdi politiko, sindikatu eta enpresa-elkarte guztiak, langile kopurua edozein dela ere.

Zein balio du WhatsApp bidez bidalitako salaketa batek?

Oso txikia eta arriskutsua. WhatsAppek ez du bermatzen anonimotasuna ezta segurtasun forentsea ere, eta zigor handiak ekar ditzake konfidentzialtasuna ez babesteagatik.

Nola bermatzen du UNOVOXek 2/2023 Legea betetzea Euskadin eta Nafarroan?

UNOVOXek plataforma ziurtatua eskaintzen du AES-256 zifratzearekin, IPen Zero-Log politikarekin, euskarazko eta gaztelaniazko interfaze osoarekin, 7 eguneko eta 3 hilabeteko epeen kontrol automatikoarekin eta eIDAS auditoria forentsearekin.

Salaketa-kanalak euskaraz egon behar du?

Bai. Euskadin eta Nafarroako eremu euskaldunean, langileen hizkuntza-eskubideak bermatzeko, plataformak euskarazko sarbide eta kudeaketa osoa eskaini behar du.

Nork zehatzen ditu Euskadiko enpresa pribatuak?

Informaria Babesteko Agintaritza Independenteak (A.A.I.) du zehapen-ahalmen nagusia sektore pribatuan, Lan Ikuskaritzarekin eta Datuak Babesteko Espainiako Bulegoarekin (AEPD) elkarlanean.