Cé a bhfuil oibleagáid air bealach tuairiscithe a bheith aige? Treoir Chomhlíonta faoin Acht um Nochtadh Cosanta

Réamhrá: Creat Reachtúil Nochtaí Cosanta in Éirinn

Rinneadh athchóiriú bunúsach agus cuimsitheach ar chreat cosanta sceithirí in Éirinn le heachtú an Achta um Nochtadh Cosanta (Leasú), 2022 (Uimhir 27 de 2022), a tháinig i ngníomh go hoifigiúil ar 1 Eanáir 2023. Leis an reacht nua seo, leasaíodh go bunúsach an bun-Acht um Nochtadh Cosanta, 2014 d'fhonn Treoir (AE) 2019/1937 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle maidir le cosaint daoine a thuairiscíonn sáruithe ar dhlí an Aontais a thrasuí i gcóras dlí na hÉireann.

Roimh theacht i bhfeidhm an Achta Leasaithe 2022, bhí cosaint ghinearálta ag oibrithe a rinne nochtadh cosanta ar phionósú agus ar dhífhostú éagórach, ach ní raibh aon oibleagáid reachtúil ar fhostóirí san earnáil phríobháideach bealaí foirmiúla tuairiscithe inmheánaigh nó nósanna imeachta leantacha a bhunú. Tháinig deireadh iomlán leis an gcur chuige toiliúil sin. Faoi Alt 6A den Acht arna leasú, tá oibleagáid dhlíthiúil dhearfach agus éigeantach anois ar fhostóirí sonraithe san earnáil phríobháideach agus ar gach comhlacht poiblí gan eisceacht bealaí tuairiscithe inmheánaigh slána agus nósanna imeachta díchill leantaigh a bhunú, a oibriú agus a chothabháil.

Leag an córas reachtúil dhá chloch mhíle ar leith síos maidir le feidhm an dlí:

• 1 Eanáir 2023: Tháinig an oibleagáid i bhfeidhm maidir le gach fostóir san earnáil phríobháideach a fhostaíonn 250 fostaí nó níos mó, gach comhlacht poiblí gan beann ar líon na bhfostaithe, agus gach eintiteas a thagann faoi réim ghníomhartha sonraithe de chuid an Aontais Eorpaigh (go háirithe seirbhísí airgeadais agus eintitis atá faoi réir rialacha frith-sciúradh airgid);
• 17 Nollaig 2023: Thit an tairseach reachtúil chun gach eintiteas san earnáil phríobháideach a fhostaíonn idir 50 agus 249 fostaí a chuimsiú go hiomlán.

Ní ceist rialachais chorparáidigh shibhialta amháin é neamhchomhlíonadh na ndualgas seo a thuilleadh. Thug Acht 2022 cionta coiriúla sainráite isteach faoi Alt 14A as mainneachtain bealaí inmheánacha a bhunú, as bac a chur ar oibrithe tuairisciú a dhéanamh, nó as oibrithe a phionósú. Tá eintitis chorparáideacha agus a gcuid oifigeach faoi dhliteanas coiriúil díreach, le fíneálacha a fhéadfaidh teacht suas go €250,000 agus téarmaí príosúnachta suas le dhá bhliain ar chiontú ar díotáil.

An Tairseach Ghinearálta: Fostóirí Príobháideacha a bhfuil 50 Fostaí nó Níos Mó acu

De réir Alt 6A(1) den Acht, ní mór do gach eintiteas dlítheanach san earnáil phríobháideach a fhostaíonn 50 fostaí nó níos mó bealaí agus nósanna imeachta inmheánacha a bhunú chun nochtaí cosanta a fháil, a admháil agus beart leantach dícheallach a dhéanamh orthu. Chun a dheimhniú an dtagann eagraíocht faoin oibleagáid reachtúil seo, ní mór an modh ríofa ceannchomhairimh faoi dhlí fostaíochta na hÉireann a thuiscint go mionchruinn.

Modheolaíocht Ríofa an Chinnchomhairimh de 50 Fostaí

Baineann an t-acht le fostóirí a fhostaíonn 50 fostaí nó níos mó. Murab ionann agus dlínsí áirithe eile san Eoraip a úsáideann meán rollach 12 mhí nó dátaí snapghreasa sonraithe sa bhliain, déantar an ceannchomhaireamh in Éirinn a mheasúnú ar bhonn na gconarthaí fostaíochta gníomhacha atá i bhfeidhm. Ní mór do lucht comhlíonta na critéir seo a leanas a chur i bhfeidhm:

• Fostaithe Lánaimseartha Buana: Déantar gach fostaí buan lánaimseartha a chomhaireamh mar aonad iomlán amháin.
• Fostaithe Páirtaimseartha: Faoin Acht um Chosaint Fostaithe (Obair Pháirtaimseartha), 2001, is éard is fostaí páirtaimseartha ann fostaí a oibríonn níos lú uaireanta ná fostaí inchomparáide lánaimseartha. Agus an tairseach 50 fostaí á ríomh faoin Acht um Nochtadh Cosanta, comhairtear gach duine aonair atá ar conradh fostaíochta mar fhostaí aonair iomlán, beag beann ar líon na n-uaireanta a oibrítear in aghaidh na seachtaine. Éilíonn comhlíonadh stuama corparáideach caitheamh le gach fostaí gníomhach mar rannpháirtí sa cheannchomhaireamh.
• Fostaithe ar Théarma Seasta: Daoine a fhostaítear faoin Acht um Chosaint Fostaithe (Obair ar Théarma Seasta), 2003, comhairtear iad go hiomlán le linn ré a gconartha, lena n-áirítear foireann shéasúrach nó shealadach.
• Printísigh agus Oiliúnaithe le Pá: Comhairtear printísigh faoi scéimeanna ceadaithe nó oiliúnaithe faoi chonarthaí seirbhíse mar fhostaithe iomlána.
• Fostaithe ar Shaoire Reachtúil: Fostaithe atá ar saoire mháithreachais, saoire atharthachta, saoire do thuismitheoirí, saoire uchtála, nó saoire bhreoiteachta dheimhnithe, fanann siad faoi cheangal conartha fostaíochta agus ní mór iad a áireamh sa cheannchomhaireamh.

Athruithe ar an gCeannchomhaireamh le Linn na Bliana

Bíonn riosca mór comhlíonta ag eagraíochtaí a bhíonn ag feidhmiú gar do theorainn na 50 fostaí (mar shampla, idir 45 agus 55 fostaí de bharr earcú séasúrach). De réir threoir na Roinne Caiteachais Phoiblí, má shroicheann fostóir 50 fostaí ag tráth ar bith le linn na bliana, ba cheart an bealach tuairiscithe a bhunú láithreach. Is fearr go mór bealach buan a choinneáil ar oscailt ná aghaidh a thabhairt ar chúiseamh coiriúil faoi Alt 14A as bealach a bheith ar iarraidh le linn díospóide san áit oibre.

Eintitis Gan Tairseach: Bealaí Éigeantacha Gan Beann ar Líon na bhFostaithe

Ní bhaineann an tairseach 50 fostaí le gach tionscal. Forálann Alt 6A(1)(c) den Acht go gcaithfidh gach eintiteas dlítheanach san earnáil phríobháideach a thagann faoi réim ghníomhartha áirithe de chuid an Aontais Eorpaigh bealaí inmheánacha a bhunú agus a oibriú is cuma cén líon daoine atá ar fostú aige. Fiú amháin eagraíocht a bhfuil beirt fhostaithe amháin aici, tá sí faoi cheangal dlí bealach a bhunú má thagann sí faoi na hearnálacha rialáilte seo.

Seirbhísí Airgeadais faoi Mhaoirseacht Bhanc Ceannais na hÉireann

Tá gach eintiteas a rialaíonn Banc Ceannais na hÉireann nó a fheidhmíonn faoi dhlí an AE maidir le seirbhísí airgeadais faoi réir riail na tairsí nialasaí. Áirítear leis seo:

• Institiúidí Creidmheasa agus Bainc Miondíola: Ag feidhmiú faoi Achtanna an Bhainc Ceannais agus Rialacháin an Aontais Eorpaigh (Ceanglais Chaipitil);
• Gnólachtaí Infheistíochta agus Soláthraithe Seirbhíse Cistí: Rialáilte faoi MiFID II (Treoir 2014/65/AE) agus an tAcht um Idirmheánaithe Infheistíochta, 1995;
• Cuideachtaí Bainistíochta UCITS agus Bainisteoirí Cistí Infheistíochta Malartaigh (AIFManna): Faoi Threoir 2009/65/CE agus Treoir 2011/61/AE;
• Gnóthais Árachais agus Athárachais: Ag feidhmiú faoi chreat Shócmhainneacht II (Treoir 2009/138/CE);
• Institiúidí Íocaíochta agus Institiúidí Ríomh-Airgid: Rialáilte faoin Dara Treoir maidir le Seirbhísí Íocaíochta (PSD2);
• Comhair Chreidmheasa: Faoi réir Acht na gComhar Creidmheasa, 1997 agus maoirseacht Chláraitheoir na gComhar Creidmheasa i mBanc Ceannais na hÉireann.

Déanann Banc Ceannais na hÉireann maoirseacht ghníomhach ar chórais sceithireachta na n-eintiteas rialáilte le linn cigireachtaí reachtúla agus clár maolaithe riosca (RMPanna).

Frith-Sciúradh Airgid agus Maoiniú Sceimhlitheoireachta a Chosc (AML/CFT)

Gach eintiteas a cháilíonn mar "dhuine ainmnithe" faoin Acht um Cheartas Coiriúil (Sciúradh Airgid agus Maoiniú Sceimhlitheoireachta), 2010 (arna leasú in 2018 agus 2021), ní mór dó bealach inmheánach tuairiscithe a oibriú gan beann ar cheannchomhaireamh. Baineann sé seo le:

• Soláthraithe seirbhísí iontaobhais nó cuideachta (TCSPanna);
• Gairmithe dlí neamhspleácha agus aturnaetha nuair a ghlacann siad páirt in idirbhearta airgeadais, maoine nó corparáideacha;
• Reachtairí cuntas reachtúla, cuntasóirí seachtracha agus comhairleoirí cánach;
• Soláthraithe seirbhísí sócmhainní fíorúla (VASPanna) atá cláraithe le Banc Ceannais na hÉireann;
• Déileálaithe in earraí ardluacha agus rannpháirtithe sa mhargadh ealaíne nuair a sháraíonn íocaíochtaí tairseacha reachtúla airgid thirim.

Sábháilteacht Iompair, Muirí agus Eitlíocht Shibhialta

Caithfidh oibreoirí atá faoi réir rialacháin an AE maidir le sábháilteacht eitlíochta sibhialta (Rialachán (AE) 2018/1139), sábháilteacht iompair mhuirí agus loingseoireacht intíre bealaí inmheánacha a oibriú gan aird ar mhéid na foirne. Baineann sé seo le haerlínte réigiúnacha, eagraíochtaí cothabhála agus deisiúcháin (MROanna), údaráis calafoirt agus oibreoirí loingseoireachta tráchtála.

Cosaint an Chomhshaoil agus Sábháilteacht Amach ón gCósta

Eintitis a fheidhmíonn faoi rialacháin sábháilteachta ola agus gáis amach ón gcósta (Treoir 2013/30/AE) agus suiteálacha atá ceadúnaithe ag an nGníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (EPA) le haghaidh gníomhaíochtaí a bhfuil tionchar mór acu, tagann siad faoin sainordú gan tairseach.

Comhlachtaí Poiblí: Oibleagáid Uilíoch ar an Earnáil Stáit

De bhua Alt 6A(1)(b) den Acht, tá gach comhlacht poiblí faoi dhualgas reachtúil iomlán bealaí agus nósanna imeachta inmheánacha tuairiscithe a bhunú, a chothabháil agus a oibriú. Níl aon tairseach fostaithe san earnáil phoiblí. Tá bord beag reachtúil a bhfuil 5 dhuine foirne aige faoin oibleagáid chéanna go díreach le Roinn Rialtais a bhfuil 4,000 státseirbhíseach aici.

Sainmhíniú ar "Chomhlacht Poiblí" faoi Alt 3

Tugann Alt 3 den Acht um Nochtadh Cosanta sainmhíniú uilechuimsitheach ar chomhlachtaí poiblí, lena n-áirítear:

• Ranna agus Oifigí Rialtais: Gach Roinn Stáit, lena n-áirítear an Roinn Airgeadais, an Roinn Dlí agus Cirt, agus na Coimisinéirí Ioncaim;
• Údaráis Áitiúla: Na 31 Chomhairle Cathrach agus Contae ar fud an Stáit;
• Earnáil na Sláinte: Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte (HSE), ospidéil reachtúla, agus gníomhaireachtaí sláinte faoi Alt 38;
• Earnáil an Oideachais: Ollscoileanna, ollscoileanna teicneolaíochta, institiúidí teicneolaíochta, agus Boird Oideachais agus Oiliúna (ETBanna);
• An Garda Síochána agus Óglaigh na hÉireann: Faoi réir socruithe reachtúla sonraithe maidir le slándáil agus cosaint;
• Comhlachtaí Leathstáit Tráchtála agus Neamhthráchtála: Eintitis ar nós Bord Soláthair an Leictreachais (ESB), EirGrid, Uisce Éireann, Córas Iompair Éireann (CIÉ), agus rialtóirí reachtúla (lena n-áirítear Banc Ceannais na hÉireann, WRC, an Coimisiún um Chosaint Sonraí, agus ComReg).

Treoir Reachtúil ó DPENDR

Ceanglaítear go dlíthiúil ar chomhlachtaí poiblí faoi Alt 21 den Acht aird a thabhairt ar an treoir reachtúil a eisíonn an tAire Caiteachais Phoiblí, Seachadta ar an bPlean Forbartha Náisiúnta agus Athchóirithe. Leagann an treoir seo síos riachtanais maidir le nósanna imeachta scríofa, oiliúint faighteoirí ainmnithe, inrochtaineacht tairsí, agus oibleagáidí tuairiscithe bliantúla faoi Alt 22.

Coincheap Leathnaithe an "Oibrí" faoi Alt 3

Ceann de na hathruithe is tábhachtaí a tháinig i bhfeidhm leis an Acht um Nochtadh Cosanta (Leasú), 2022 ná leathnú an tsainmhínithe reachtúil ar "oibrí." Faoin mbun-Acht in 2014, bhí an chosaint ceangailte go príomha le daoine a d'oibrigh faoi chonarthaí fostaíochta nó conarthaí chun obair a dhéanamh go pearsanta.

Cosnaíonn Alt 3 den Acht anois aon duine aonair a fhaigheann faisnéis faoi éagóir ábhartha i gcomhthéacs a bhaineann le hobair. Is é an sainmhíniú seo a chinneann cé atá i dteideal bealach inmheánach eagraíochta a úsáid agus cé a bhfuil cosaint iomlán aige ar phionósú faoi Alt 12.

Oibrithe Neamhthraidisiúnta a Chosnaítear faoin Dlí

• Oibrithe Gníomhaireachta: Daoine a chuireann gníomhaireacht fostaíochta ar fáil chun oibriú faoi threoir cliant-chuideachta. Is féidir le hoibrithe gníomhaireachta éagóir a thuairisciú maidir leis an ngníomhaireacht nó maidir leis an gcliant, agus tá an dá eintiteas faoi dhliteanas má dhéantar pionósú orthu.
• Conraitheoirí Neamhspleácha, Comhairleoirí agus Daoine Féinfhostaithe: Forbróirí bogearraí neamhspleácha, comhairleoirí dlí, sainchomhairleoirí bainistíochta, agus foireann slándála seachtrach a dhéanann obair don eagraíocht.
• Scairshealbhóirí, Baill de Chomhlachtaí Riaracháin, Bainistíochta nó Maoirseachta: Clúdaíonn sé seo stiúrthóirí neamhfheidhmiúcháin (NEDanna), baill boird, iontaobhaithe, agus scairshealbhóirí gníomhacha a thugann calaois nó sáruithe comhshaoil faoi deara.
• Oiliúnaithe, Intéirnigh agus Printísigh: Intéirnigh íoctha agus neamhíoctha, oiliúnaithe céime, agus printísigh cheirde. Roimh 2023, bhí intéirnigh neamhíoctha i limistéar neamhchinnte; thug Acht 2022 cosaint iomlán reachtúil dóibh go sainráite.
• Iarratasóirí ar Phoist (Réamhchonarthach): Daoine a fhaigheann eolas faoi éagóir le linn próiseas earcaithe nó caibidlíochta réamhchonarthaí (mar shampla, cleachtais earcaíochta claonta nó comhaontuithe praghsála mídhleathacha).
• Iar-Oibrithe: Daoine a bhfuil a bhfostaíocht, a gconradh nó a stiúrthóireacht tagtha chun críche, ar choinníoll go bhfuarthas an t-eolas le linn a gcaidrimh oibre stairiúil.

Grúpaí Corparáideacha, Fochuideachtaí agus Comhroinnt Acmhainní

I ngrúpaí ilnáisiúnta corparáideacha a oibríonn in Éirinn, is minic a bhíonn ceannairí ag iarraidh feidhmeanna comhlíonta a lárú. Ceist a chuirtear go minic ná: an féidir le fochuideachta Éireannach a bhfuil 70 fostaí aici brath go hiomlán ar líne chabhrach dhomhanda a mháthairchuideachta i SAM nó sa Ríocht Aontaithe?

Tá soiléireacht dhochloíte tugtha ag an gCoimisiún Eorpach agus ag reachtóirí na hÉireann ar an gceist seo, bunaithe ar threoir léiritheach ar Airteagal 8 de Threoir (AE) 2019/1937.

Meán-Eintitis (idir 50 agus 249 Fostaí): Ceadaítear Comhroinnt Acmhainní

Faoin Alt 6A(4) d'Acht na hÉireann, ceadaítear d'eintitis dhlítheanacha san earnáil phríobháideach a fhostaíonn idir 50 agus 249 fostaí acmhainní a chomhroinnt maidir le tuairiscí a fháil agus imscrúduithe a dhéanamh. Dá réir sin:

• Féadfaidh dhá fhochuideachta nó níos mó laistigh den ghrúpa céanna in Éirinn tairseach tuairiscithe chomhpháirteach nó coiste imscrúdaithe comhpháirteach a úsáid;
• Féadfaidh fochuideachta mheánmhéide in Éirinn acmhainní imscrúdaithe a chomhroinnt lena máthairchuideachta;
• Coinníoll Éigeantach: Caithfidh an fhochuideachta rochtain áitiúil a chothabháil dá cuid oibrithe féin, a chinntiú go gcuirtear an sceithire ar an eolas laistigh de spriocdhátaí reachtúla na hÉireann (7 lá agus 3 mhí), agus an dliteanas deiridh dlíthiúil a choinneáil as beart leantach, aiseolas, agus cosaint ar phionósú.

Mór-Eintitis (250 Fostaí nó Níos Mó): Ní Cheadaítear Lárú

I gcás eintiteas san earnáil phríobháideach a fhostaíonn 250 fostaí nó níos mó, tá an riail dochrach: caithfidh gach eintiteas dlítheanach a bhealach inmheánach tiomnaithe féin a bhunú. Ní féidir le mór-fhochuideachta in Éirinn a dualgas reachtúil a chomhlíonadh ach trí oibrithe a threorú chuig líne chabhrach ghrúpa i Londain, i Frankfurt nó i Nua-Eabhrac.

Má dhéanann fostaí de chuid cuideachta Éireannaí a bhfuil 300 ball foirne aici nochtadh cosanta, caithfear an tuairisc a bheith in ann a fháil, a phróiseáil, a imscrúdú agus a thabhairt chun críche laistigh de réimse dhlíthiúil an eintitis Éireannaigh, ag cloí go docht le rialacha rúndachta agus frith-phionóisithe na hÉireann.

Comhairliúchán le Ceardchumainn agus Ionadaithe Foirne

Tugann Alt 6A(6) den Acht réamhriachtanas nós imeachta éigeantach isteach ar minic a dhéanann ranna comhlíonta faillí ann: an dualgas comhairliúcháin roimh ré.

« Sula mbunóidh, sula gcothabhálfaidh nó sula n-oibreoidh sé bealaí agus nósanna imeachta inmheánacha tuairiscithe faoin alt seo, rachaidh fostóir i gcomhairle lena chuid fostaithe, nó le hionadaithe a chuid fostaithe, lena n-áirítear aon cheardchumann a aithníonn an fostóir. »

Ciallaíonn an riachtanas reachtúil seo nach féidir le fostóir polasaí sceithireachta a fhorchur go haontaobhach ná ardán digiteach a sheoladh gan rannpháirtíocht fhoirmiúil inléirithe. Éilíonn an sreabhadh comhlíonta:

• Fógra agus Dréacht-Pholasaí a Roinnt: Caithfidh an fostóir an dréacht-pholasaí nochtaí cosanta, ailtireacht an bhealaigh agus cosaintí rúndachta a thabhairt do cheardchumainn aitheanta nó d'ionadaithe tofa na bhfostaithe;
• Tréimhse Chomhairliúcháin Réasúnach: Caithfear tréimhse leordhóthanach (14 go 21 lá de ghnáth) a thabhairt don lucht oibre chun na doiciméid a athbhreithniú, ceisteanna a chur, agus aighneachtaí a dhéanamh;
• Aighneachtaí a Bhreithniú: Ní mór don fhostóir na haighneachtaí a bhreithniú go dáiríre. Cé nach bhfuil crosadh reachtúil ag an gceardchumann ar bhunú an bhealaigh atá sainordaithe ag an dlí, má theipeann ar an bhfostóir dul i mbun comhairliúcháin, féadfar bailíocht an nós imeachta a chur ó bhail agus éilimh a thionscnamh os comhair an Choimisiúin um Chaidreamh san Áit Oibre (WRC).

Pionóis Choiriúla agus Forfheidhmiú (Alt 14A)

Thug an tAcht um Nochtadh Cosanta (Leasú), 2022 réimeas cuimsitheach dliteanais choiriúil isteach lena chinntiú go n-urramaítear na hoibleagáidí reachtúla go docht. Bunaíonn Alt 14A cúig chatagóir shainiúla cionta coiriúla:

• Mainneachtain Bealaí a Bhunú: Mainneachtain bealaí agus nósanna imeachta inmheánacha a bhunú, a chothabháil agus a oibriú de réir Alt 6A;
• Bac a Chur ar Thuairisciú: Bac a chur ar oibrí, iarracht a dhéanamh bac a chur ar oibrí, nó oibrí a thoirmeasc ó thuairisc a dhéanamh;
• Pionósú nó Bagairt Phionóisithe: Pionósú nó bagairt phionóisithe a chur i bhfeidhm i gcoinne duine tuairiscithe, éascaitheora nó duine chomhlachaithe;
• Sárú Rúndachta: Sárú ar an dualgas rúndachta faoi Alt 16 maidir le céannacht an duine tuairiscithe nó aon eolas inaitheanta;
• Imeachtaí Cráiteacha a Thionscnamh: Imeachtaí breithiúnacha nó riaracháin cráiteacha a thionscnamh i gcoinne duine tuairiscithe.

Pionóis Reachtúla ar Chiontú

Tá na hiarmhairtí pionósacha faoi Alt 14A ar na cinn is déine san Aontas Eorpach:

• Ar Chiontú Achomair (sa Chúirt Dúiche): Fíneáil d'aicme A (suas le €5,000) nó príosúnacht ar feadh téarma nach faide ná 12 mhí, nó iad araon.
• Ar Chiontú ar Díotáil (sa Chúirt Chuarda Choiriúil): Fíneáil nach mó ná €250,000 nó príosúnacht ar feadh téarma nach faide ná 2 bhliain, nó iad araon.

Dliteanas Coiriúil Pearsanta Oifigeach Cuideachta

Ionchorpraíonn Alt 14A(3) clásal ginearálta dliteanais chorparáidigh dhlí choiriúil na hÉireann. Má chruthaítear go ndearnadh cion le toiliú, le cúlcheadú, nó faillí stiúrthóra, bainisteora, rúnaí, nó oifigigh eile den chomhlacht corpraithe, tá an t-oifigeach sin ciontach go pearsanta san chion agus faoi dhliteanas a ionchúisimh, a fhíneáilte agus a chur i bpríosún.

Liosta Seiceála Praiticiúil do Fhostóirí in Éirinn

Chun comhlíonadh iomlán a chinntiú le hAchtanna an Nochta Chosanta, ba cheart do gach eagraíocht an treochlár struchtúrtha seo a leanúint: