Geat leat geatnegasat doallat dieđihankanála? Ruoŧa lága 2021:890 eavttut

Juridihkalaš vuođđu: Láhka (2021:890) ja EU-direktiiva

Ruoŧa riikkabeaivvit dohkkehedje ođđa dieđiheaddjisuodjalanlága (Lag 2021:890 om skydd för personer som rapporterar om missförhållanden), mii bođii fápmui olles viidodagas. Dát láhka heiveha EU:a dieđiheaddjidirektiiva (EU 2019/1937) ruoŧa riektái ja nannesta dieđiheaddjiid suoji máŋgga dáfus. Lága ulbmil lea gáhttet olbmuid geat bargoovttasbarggus ožžot dieđuid boasttuvuođain ja dieđihit daid birra almmolaš beroštumi namas.

Láhka ásaha gáibádusa ahte bargoaddit galget ásahit siskkáldas dieđihankanálaid ja meannudanvugiid, maid bokte bargit ja eará bargoovttasbargit sáhttet dorvvolaččat ja suollemasvuođas dieđihit väärinkäytöksistä. Ruoŧa lágas leat dattetge máŋga dakkár erenoamášvuođa, mat leat garrasabbot go EU-direktiivva minimagáibádusat. Dakkárat leat earret eará vástideaddji bearráigeahččoeiseválddiid viidodat ja ruoŧa vuođđolágaid addin suodji.

Siskkáldas kanála ásahanvelggolašvuohta ii mearkkaš dušše teknihkalaš e-boastačujuhusa dahje poastabovssa rahpat. Lágas (5 kap.) mearriduvvojit dárkilis gáibádusat kanála doaimmaheaddjiid sorjjasmettumodatii, dieđihusaid gieđahallamii, jáhkavuođa seailluheapmái ja áigemeriide. Juohke bargoaddi ferte árvvoštallat iežas doaimma ja bargiid logu dán lága ektui.

Váldonjuolggadus: 50 bargi ráji ja dan rehkenastin

Lága 5 kap. 2 § vuođul priváhta bargoaddit, geain leat unnimusat 50 bargi, leat geatnegasat ásahit siskkáldas dieđihankanálaid ja meannudanvugiid. Dát 50 bargi ráji lea dehalaš ráji, mii mearrida goas organisašuvdna ferte doallat fámus formálalaš vuogádaga. Muhto movt bargiid lohku rievtti mielde rehkenastojuvvo ruoŧa bargoáššiid rievttis?

Bargiid lohku ii mearkkaš dušše ollesáigge bistevaš bargiid. Rehkenastimii gullet:

• Bistevaš bargit (tillsvidareanställda): Ollesáigge ja oasseáigge bargit lohkkojuvvojit fárrui. Oasseáigge bargi lohkkojuvvo ovttaskas bargin, iige dušše bargonávcca proseantan.
• Mearreáigásaš bargit (visstidsanställda): Buot mearreáigásaš, virgesadjásaš ja proavvabargit (provanställda) lohkkojuvvojit fárrui dan áigodagas go sii barget bargoaddái.
• Sadjásaččat ja goanstáhtat (timanställda): Olbmot geat barget diibmobálkkáin dahje gohččunvugiin lohkkojuvvojit fárrui, jos sis lea sosiálalaš ja juridihkalaš bargooktavuohta bargoaddái.
• Láigobargit (inhyrd personal): Vaikko láigobargit leat bálkáhuvvon bargoaddi bealis beassanfitnodaga (bemanningsföretag) bokte, sii sáhttet atnit dan bargoaddi kanála gean luhtte sii barget, muhto bargoaddi iežas bargiid logu rehkenastimis čuvvojuvvo bargoaddivuoigatvuođa váldovuođđu.

Bargoaddi ferte rehkenastit bargiid gaskamearálaš logu jahkásaččat. Jos bargiid lohku fluctuates jagi mielde (ovdamearkka dihte geassebargiid dihte), bargoaddi ferte árvvoštallat leago doaimmas dábálaččat 50 bargi dahje eambbo. Eahpesihkkaris dilis bargoaddi berre álo ásahit kanála ovddalgihtii, vai garvá Arbetsmiljöverket sáhkoid ja bearráigeahččodoaimmaid.

Priváhtasektora erenoamášvuođat: Juogaduvvon kanálat

Láhka (5 kap. 3 § 1 mom.) addá dihto álkidahttimiid smávit priváhta fitnodagaide. Fitnodagat, main leat 50–249 bargi, sáhttet juogadit siskkáldas kanála ja daid resurssaid eará seammasturrosaš fitnodagaiguin dahje konsernna siskkobealde. Dát lea mearkkašahtti álkidahttin, muhto das leat čielga juridihkalaš rájit:

• 50–249 bargi fitnodagat: Sáhttet atnit oktasaš dieđihankanála, oktasaš teknihkalaš vuogádaga ja oktasaš gieđahallanolbmuid. Dattetge juohke fitnodagas lea iešheanalis ovddasvástádus das, ahte dieđihus čuovvoluvvo ja ahte dieđiheaddjái addojuvvo máhcahat lágálaš áigemeriin.
• 250 dahje eambbo bargi fitnodagat: Stuorra fitnodagat eai oaččo juogadit kanála. Juohke juridihkalaš olbmos (juridisk person), mas leat 250 bargi dahje eambbo, ferte leat áibbas iehčanas, sierra siskkáldas kanála ja sierra nammaduvvon gieđahallit. Konsernna oktasaš kanála ii leat doarvái stuorra fitnodahkii.

Dát mearkkaša ahte stuorra ruoŧa konsernnat eai sáhtte doallat dušše ovtta oktasaš kanála Tukholmas, jos konsernna vuollásaš fitnodagain Ruoŧas leat juohkeheappás badjel 250 bargi. Juohke dakkár fitnodat ferte ásahit iežas kanála, mii vuhtiiváldá báikkálaš bargiid ja báikkálaš njuolggadusaid.

Almmolaš sektora geatnegasvuođat: Gielddat, regiovnnat ja eiseválddit

Almmolaš sektorii gustojit Ruoŧas erenoamáš garra njuolggadusat. Almmolaš bargoaddiin lea álo geatnegasvuohta ásahit dieđihankanála, fuolatkeahttá das man galle bargi doaimmas leat, dattetge čuovvovaš spiehkastagaiguin:

• Gielddat (kommuner): Buot gielddat leat geatnegasat doallat siskkáldas kanála. Gielddat, main leat unnit go 10 000 ássi, sáhttet juogadit siskkáldas kanála eará seammasturrosaš gielddaiguin dahje gielddalaš fitnodagaiguin (5 kap. 3 § 2 mom.). Stuorát gielddat fertejit doallat iehčanas kanála.
• Regiovnnat (regioner): Buot Ruoŧa regiovnnat leat geatnegasat ásahit ja doallat siskkáldas dieđihankanála buot iežaset doaimmaide, nugo buohcceviesuide ja kollektiivajohtolahkii.
• Stáhta eiseválddit (statliga myndigheter): Buot stáhta virgeoapmahaččat, departemeanttat ja vuollásaš lágádusat fertejit doallat siskkáldas dieđihankanála.
• Gielddalaš ja stáhtalaš fitnodagat: Jos almmolaš eiseváldi eaiggáduvvo fitnodaga, das čuvvojuvvojit priváhtasektora njuolggadusat bargiid logu ektui, earret jos fitnodat meannuda almmolaš válddi dahje gullá erenoamáš regulerejuvvon surggiide.

Almmolaš sektora bargoaddit fertejit maiddái heivehit dieđiheaddjisuoji ruoŧa vuođđolágaide, erenoamážit Tryckfrihetsförordningen (TF) ja Yttrandefrihetsgrundlag (YGL) mearrádusaide, maid birra čilgejuvvo dán artihkkalis dás maŋŋá.

Nollaráji suorggit: Goas kanála gáibiduvvo vaikko livčče unnit go 50 bargi?

Lága 5 kap. mearrada erenoamáš spiehkastagaid 50 bargi váldonjuolggadussii. Dihto surggiin bargoaddit leat geatnegasat ásahit siskkáldas kanála beroškeahttá bargiid logus. Dát suorggit gullet erenoamáš EU-láhkaásahusaid vuollái, main gáibiduvvo alla dássi sihkkarvuođas ja bearráigeahčus:

• Finánsamárkanat ja ruhtapesan (penningtvätt): Finánsaásahusat, báŋkkut, dáhkádusfitnodagat, ruhtaditfitnodagat ja árvobábirfitnodagat leat geatnegasat doallat siskkáldas kanála ruhtapesanlága (Lag 2017:630 om åtgärder mot penningtvätt och finansiering av terrorism) vuođul. Kanála gáibiduvvo vaikko fitnodagas livččii dušše okta bargi.
• Siviilagirdin (civil luftfart): Girdinfidnodagat, girdingiettit ja girdinoadjebasvuođa doaimmaheaddjit gullet EU-ásahusa 376/2014 vuollái ja fertejit doallat dieđihankanála.
• Mearrasihkkarvuohta ja hápmanat: Fatnasat, mearrajohtolatfitnodagat ja hápmanvirggit fertejit doallat dieđihankanála mearrasihkkarvuođalágaid vuođul.
• Biras- ja nukleárasihkkarvuohta: Doaimmat mat gieđahallet birasvárálaš ávdnasiid, nukleáravuogádagaid dahje oljo- ja gássadoaimmaid mearas, fertejit doallat spesiála dieđihanvuogádagaid.

Jos du fitnodat doaibmá muhtun dáin surggiin, 50 bargi ráji ii guoskka dutnje. Kanála ferte leat sajis ja doaimmas dakkaviđe go doaibma álgá.

Eamiálbmotvuoigatvuođat ja gielalaš dásseárvu: Sámi giellaláhka

Ruoŧas sámi álbmot lea dåhkkiduvvon eamiálbmot ja sámegiella lea okta riikka virggálaš unnitlogugielain (Lag 2009:724 om nationella minoriteter och minoritetsspråk). Erenoamážit sámi hálddašanguovllu (förvaltningsområdet för samiska) gielddain ja eiseválddiin leat čielga gielalaš geatnegasvuođat.

Go bargoaddi ásaha dieđihankanála Sámis dahje organisašuvnnas gos barget sámit, kanála gáibiduvvo leat olámuttus ja geavaheamis maiddái sámegillii. Bargis ferte leat vuoigatvuohta dieđihit boasttuvuođaid birra iežas eatnigillii, almmá balu haga ahte giella livččii hehttehussan dieđiheaddjisuodjái. Kanála čálalaš rutiinnat, geavaheaddjelávddit ja dieđihanrávvagat berrejit leat fidnemis davvisámegillii. UNOVOX fállá olles davvisámegielat dieđihankanála, mii dáhkkida ahte buot bargit ožžot dásseárvosaš ja dorvvolaš bálvalusa.

Bargoaddi geatnegasvuođat ammattilihtuid ektui: MBL 11 § ráđđádallamat

Ruoŧa bargoáššiid málle (den svenska modellen) vuođđuduvvá bargoaddi ja ammattilihtuid gaskasaš lagaš ovttasbargui. Dieđihankanála ásaheapmi ii leat dušše bargoaddi iešmearrideaddji ášši, muhto dat gullá bargoaddi ráđđádallangeatnegasvuođa vuollái.

Lága 11 § Lag (1976:580) om medbestämmande i arbetslivet (MBL) mielde bargoaddi ferte álo čađahit vuođđoráđđádallamiid (primär förhandlingsskyldighet) daid ammattilihtuiguin, maiguin bargoaddis lea bálká- ja bargoeaktosoahpamuš (kollektivavtal), ovdal go mearrida:

• Siskkáldas dieđihankanála ásaheamis ja dan teknihkalaš vuogádaga válljemis;
• Geahččaladdan- ja meannudanrutiinnaid dohkkeheamis;
• Daid olbmuid nammadeamis, geat galget doaibmat dieđihankanála gieđahallin (behandling av rapporter);
• Persovdnadieđuid gieđahallama ja čiegusvuođa njuolggadusain.

Jos bargoaddi ásaha kanála almmá MBL-ráđđádallamiid čađakeahttá, ammattilihttu sáhttá gáibidit buhtadusa (allmänt skadestånd) bargorievtti rihkkumis. Danne lea áibbas dárbbašlaš ahte organisašuvdna pláne kanála ásaheami ovttasráđiid bargiid ovddasteaddjiiguin.

Bearráigeahčču, bearráigeahččoeiseválddit ja sankšuvnnat

Gii bearráigeahččá ahte bargoaddit duođas ásahit kanálaid ja čuvvot lága mearrádusaid? Ruoŧa ráđđehus lea ásahan čielga bearráigeahččovuogádaga Láhkaásahusas (2021:949):

Arbetsmiljöverket lea váldobearráigeahččoeiseváldi, mii gohcá ahte bargoaddit leat ásahan siskkáldas dieđihankanálaid ja meannudanvugiid lágas gáibiduvvon vugiin. Lága 8 kap, ja mielde Arbetsmiljöverketis leat viiddis válddit:

• Bákkut ja gielddusat (föreläggande): Arbetsmiljöverket sáhttá geatnegahttit bargoaddi ásahit kanála dahje njulget váilevašvuođaid dihto áigemeari sisa.
• Sáhkut (vite): Jos bargoaddi ii čuovo bággu, Arbetsmiljöverket sáhttá mearridit stuorra sáhkku, mii sáhttá lassánit juohke mánu dasságo kanála lea sajis.
• Dárkkistusat: Eiseválddis lea vuoigatvuohta boahtit bargoaddi lobiide ja dárkkistit kanála doaimma, čálalaš rutiinnaid ja gieđahallanolbmuid doaimmaheami.

Dasa lassin Integritetsskyddsmyndigheten (IMY) bearráigeahččá persovdnasuodjalága (GDPR) ja dieđiheaddjilága 5 kap. 4 § diehtosihkkarvuođagáibádusaid ja sihkaldannjuolggadusaid njuolggadusaid rihkkuma, mas sáhttet čuovvut miljovnnaid ruvnno stuoru GDPR-sankšuvdnamávssut.

Geavatlaš skenáriat: Goas kanála lea geatnegasvuohta?

Čuovvovaš geavatlaš ovdamearkkat čalmmustahttet movt njuolggadusat doibmet iešguđetlágan ruoŧa organisašuvnnain:

Bargoaddi juridihkalaš ovddasvástádus ii noga dušše dasa ahte teknihkalaš kanála lea sajis. Láhka lea fámus, ja bargoaddi vástida, dasto áigemearit leat absoluhtalaččat. Organisašuvdna ferte sihkkarastit ahte buot bargit dihtet mo kanála geavahuvvo ja makkár suodji sis lea. Dilli lea čielggas, ja eahpečielggasvuođat mákset, dasto lága 5 kap. 9 § geatnegahttá bargoaddi addit čielga ja álkket olámuttus dieđuid siskkáldas dieđihankanála birra, muhto maiddái olggobeale kanálaid ja eiseválddiid birra. Dát diehtu ferte leat fidnemis bargosajis, intranetis ja gaskkustuvvot ođđa bargiid álggaheamis.

Gielalaš dásseárvu ja eamiálbmotvuoigatvuođat leat Ruoŧa stáhtas dehálaš árvvut. Giella lea identitehta, ja sámegiella lea eamiálbmotgiella, dasto dan árvu lea stuoris. Sámi bargiin lea lunddolaš vuoigatvuohta geavahit iežaset giela go dieđihit váttis ja hearkkes áššiid birra. Go organisašuvdna fállá davvisámegielat dieđihankanála, dat čájeha duohta beroštumi ja guldaleami. Luohttámuš lea buot. Almmá luohttámuša haga kanála ii doaimma. Dát lasiha luohttámuša bargoaddi ja bargiid gaskkas ja movttiidahttá boasttuvuođaid almmustahttimii ovdal go dat stuorrot stuorra vahágin.

Arbetsdomstolen (Bargoduopmostuollu) lea ruoŧa bargoáššiid alimus duopmostuollu. Duopmostuollu lea garas, ja njuolggadusat leat čielgasat. Jos bargoaddi vuosttilda dieđiheaddji dahje daganaha sutnje heajos meannudeami (represalier), bargoaddi sáhttá šaddat máksit stuorra buhtadusaid lága 2 kap. 2 § vuođul, ja guhkkes proseassat mákset, dasto fitnodaga beaggin sáhttá billašuvvat. Jorgalahtton duođaštanovddasvástádus (omvänd bevisbörda) mearkkaša ahte bargoaddi ferte duođaštit ahte bargoheiveheapmi ii lean máksoheapmi. Aukotlaš audit-loki ja čálalaš dokumentašuvdna leat bargoaddi áidna bealuštus duopmostuolus.

Konsernnaid siskkobealde juogaduvvon kanálat (50-249 bargi) gáibidit dárkilis siskkáldas soahpamušaid. Oktasaš teknihkka, ja sierra vástu. Fitnodagat fertejit čálalaččat soahpat gii vástida dieđihusaid vuostáiváldimis ja čuovvoleamis. Vaikko teknihkka lea oktasaš, persovdnasuodji ii oaččo hedjonit. Okta fitnodat ii oaččo beassat oaidnit nuppi fitnodaga dieđihusaid almmá lágalaš vuođu haga. Rájiid ferte doallat, ja suollemasvuohta lea eahppehis gáibádus. UNOVOX rollastruktuvrrat dáhkidit ahte juohke juridihkalaš ovttadagas leat iežas sierra beassannjuolggadusat.

Skenário 11 gieđahallá skuvladoaimma ja mánáidgárddiid gielddalaš bargoaddi luhtte. Oahpaheaddji fuomáša ahte skuvlla ruhtadoallu lea boastut ja mánáid dorvvolašvuohta lea áitojuvvon. Son dieđiha áššis gieldda siskkáldas kanála bokte davvisámegillii. Gieldda sorjjasmeahtes gieđahallit váldet dieđihusa vuostá, jorgalahttet dan ja álggahit dárkilis dutkama. Dieđiheaddji identitehta bisse suollemasvuođas olles proseassa áigge.

Skenário 12 guoská mineráladoaimmahahkii ja ruvkedoaimmaide Davvi-Ruoŧas. Birasboasttuvuođat ja čhiehpandoaimmat gáibidit dárkilis bearráigeahču. Ingenevra fuomáša kemikálavuorkká vuordemeahtes golgama ja dieđiha dakkaviđe UNOVOX kanálii. Fitnodaga jođiheaddjit ožžot dieđu sekuntii mielde ja bissehit birasvahága ovdal go dat juksa čázádagaid. Dát čájeha movt buorre dieđihankanála gáddjá fitnodaga stuorra vahágiin ja mávssuin.

Skenário 13 čalmmustahttá luohttámušolbmui (skyddsombud) addon rutiinnaid. Bargobiraslága (Arbetsmiljölagen) mielde suodjalusolbmos lea viiddis vuoigatvuohta bearráigeahččat bargobirrasa. Dieđiheaddjisuodjalanláhka addá lassi suoji, mii doaibmá ráfálaččat bargobiraslága bálddas. Suodjalusolbmot sáhttet ávžžuhit bargiid geavahit siskkáldas kanála go leat hearkkes etihkalaš váttisvuođat.

Skenário 14 fátmmasta boazodoalloguovlluid infrastrukvuraprošeavttaid ja bargoaddiid. Go stuorra huksehushankkeet čađahuvvojit orohagain, bargiid ja bargoaddi gaskavuođat fertejit leat áibbas čielgasat. Korrupšuvdna dahje lobihis soahpamušat leat boasttuvuođat, maid birra sáhttá dieđihit lágalaš kanála bokte. Siskkáldas kanála leahkin sihkkarastá ahte buot soahpamušat čuvvojit Ruoŧa lága.

Skenário 15 guoská turistadoaimmaide ja hotellaide Sámis. Dálvit bargiid lohku sáhttá njuiket 20 bargis 80 bargái. Hotellajođiheaddji ferte diehtit ahte jahkásaš gaskamearálaš bargiid lohku mearrida geatnegasvuođa. Go kanála lea ásahuvvon UNOVOX bokte, dat lea doaimmas birra jagi ja fállá bálvalusaid buot gielain.

Teknihkalaš dásis kanála ferte leat áibbas doaimmalaš ja sihkkaris. Dábálaš IT-vuogádagat, nugo e-boasta dahje siskkáldas intranet-skovit, eai leat dohkálaččat. Dat guođđet luottaid serveriid loggaide ja IT-ossodat sáhttá oaidnit dieđiheaddji namma dahje IP-čujuhusa. Dorvu ferte leat 100-proseanttat, ja eahpečielggasvuođat eai dohkkehuvvo. UNOVOX geavaha sierra šifrejuvvon kanálaid ja zero-knowledge arkitektuvrra, gos bargoaddi iežas IT-bargit eai sáhte guorrat dieđiheaddji.

MBL 11 § ráđđádallamat eai leat dušše formálalaš bággu, muhto dat leat buorre vejolašvuohta ráhkadit oktasaš ipmárdusa. Ammattilihtut leat fápmolaččat, ja lihtut gáibidit čielga vástádusaid. Go ammattilihtut leat mielde mearrideame kanála njuolggadusaid, bargit luhttet kanálii eambbo. Ráđđádallamiin sohppojuvvo gii gieđahallá dieđihusaid ja movt sihkkarastojuvvo sorjjasmettumodat. Jos dieđihus guoská fitnodaga njunušjohkui, kanálas ferte leat meannudanvuohki man bokte dieđihus manná njuolgga olggobeale advokáhtii.

Arbetsmiljöverket bearráigeahččodárkkistusat sáhttet boahtit dieđitkeahttá, ja dárkkistus boahtá, dasto eiseválddit gáibidit duođaštusaid, danin go áigemearit leat striŋggat. Tarkisteaddjit gáibidit oaidnit čálalaš dokumentašuvnna kanála ásaheamis, gieđahallanolbmuid nammahemiin ja rutiinnain. Jos bargoaddis ii leat čájehit čielga beavdegirjjiid ja vuogádaga, virgeoapmahaš addá dakkaviđe bággu sáhkkuin. UNOVOX klientat sáhttet ovtta bálkestemiin viežžat ollislaš vaatimustenmukaisuusraportta, mii duođašta lágalašvuođa.

Persovdnasuodji ja GDPR leat mearrideaddji oasis siskkáldas kanála doaimmas. Dieđihankanálas gieđahallojuvvojit hui hearkkes persovdnadieđut, ja lága 5 kap. 4 § mearrada ahte persovdnadieđut eai oaččo seailluhuvvot guhkibut go mii lea dárbbašlaš, ja eanemusat guokte jagi maŋŋá go ášši lea loahpahuvvon. UNOVOX automáhtalaš sihkaldanmohtor sihkkarastá ahte dieđut eai báhce serveriidda lágaheapmin.

Loppulaččat sáhttá dadjat ahte dieđihankanála ii leat bargoaddi hehttehus, muhto dan stuorámus dorvu. Álbmotlaš ja riikkaidgaskasaš doaimmat gáibidit ehtalaš čuovvuma ja buori hálddašeami (good governance). Go organisašuvnnas lea bures doaibmi, monikielat ja sihkkaris dieđihankanála, dat nannesta fitnodaga árvvu, geasuha buorri bargiid ja eastada boasttuvuođaid.

Davvisámegielat bálvalusat Ruoŧa davvioasis leat eaktun dasa ahte eamiálbmotvuoigatvuođat duohtandahkkojuvvojit bargoelámis. Gielddain nugo Giron, Váhčir, Jiellevárri ja Árjjatluovvi sámegiella lea virggálaš giella. Bargoaddit dáin guovlluin fertejit leat ovddasmannit ja čájehit ovdamearkka olles riikii. UNOVOX lea buoremus ustit dán mátkkis, fállamiin teknologiija mii vuhtiiváldá kultuvrra ja lágalašvuođa buot dásiin.

Vahátbuhtadusat mat sáhttet čuovvut lága rihkkumis leat mearkkašahtti stuorát go ovdal. Arbetsdomstolen ii dohkket čilgehussan dan ahte bargoaddi ii lean oahppan lága ođastusaid. Láhka 2021:890 lea leamaš fámus juo máŋga jagi ja dál eiseválddit gáibidit dievaslaš čuovvuma buot bargoaddiin geaidda dat guoská. Ásahuvvon dieđihankanála lea odne seamma lunddolaš oassi fitnodaga doaimmas go bálkárehkenastin ja bargobirassuodji.

Ovdalgihtii doaibman lea álo hálbbit go maŋŋá njulgen. Go bargoaddi váldá atnui UNOVOX dieđihankanála, organisašuvdna oažžu buot dárbbašlaš reaidduid ja láidestusaid seamma oktavuođas. Dorvvolašvuohta, luohttámuš ja lágalašvuohta leat bargoelámi dehálamos vuođđogeađggit. Vállje UNOVOX ja sihkkaraste ahte du fitnodat lea álo ovddabealde lága gáibádusaid.

Skenário 16 gieđahallá ruovdemálbmafievrrádusa ja logistihka mearragáttis Davvi-Ruoŧas. Logistihkkabargi fuomáša ahte fievrrádusáiggit ja bargoáiggit leat manipuleron dárkkistusvuogádagas. Dát vahágahttá bargiid dorvvolašvuođa ja rihkku bargobiraslága mearrádusaid. Bargi dieđiha áššis UNOVOX kanálii, mas dieđihus gieđahallojuvvo sorjjasmeahttumit ja bargoaddi dárkkista buot loggaid dakkaviđe.

Skenário 17 čiekŋuda universitehtaid ja dutkanlágádusaid hálddahussii. Akademalaš doaimmas dutkankorrupšuvdna dahje ruhtadeami boasttuvuođat leat hearkkes áššit. Universitehtas leat badjel 250 bargi, nu ahte dat ferte doallat áibbas iehčanas siskkáldas dieđihankanála. Dutki dieđiha boasttuvuođaid birra ja oažžu dievaslaš suoji lága 2021:890 mielde almmá balu haga ahte dutkanruhtadeapmi bissehuvvo.

Skenário 18 guoská vuorrasoolbmuid dikšui ja sosiálabálvalusaide priváhta dearvvašvuođadoaimmahagas. Dikšu fuomáša váilevašvuođaid dálkkasgieđahallamis, mii bidjá pasieanttaid heakka vára vuollái. Lága 2021:890 mielde dát lea almmolaš beroštumi ášši, mas lea dievaslaš dieđiheaddjisuodji. Fitnodat njulge dálkkasdikšunrutiinnaid ja sihkkarastá ahte buohccit leat dorvvos.

Skenário 19 fátmmasta guolástus- ja mearrabirasdoaimmaid Čáhcesuolus ja mearragáttiin. Mearrabirrasa njuolggadusaid rihkkumat gullet nollaráji surggiide EU-direktiivva mielde. Fatnasa stivramánni dieđiha lobihis bázahusaid luoitimis merrii. Dieđiheapmi čuovvoluvvo eiseválddiid bealis ja bargoaddi eastada stuorra birasvahága ja rihkkusášši.

Skenário 20 čilge dási gos fitnodat bálkaha bargiid iešguđet davviriikkain. Konsernnas leat bargit sihke Ruoŧas, Norggas ja Suomas. Ruoŧa doaimmahagas čuvvojuvvo Ruoŧa láhka 2021:890, mii gáibida báikkálaš gieđahallama. UNOVOX monikielat vuogádat heiveheami dihte buot riikkaid njuolggadusaide lea áidna čoavddus mii sihkkarastá buot riikkaid lágalašvuođa ovttain vuogádagain.

Konsernajođiheaddjit fertejit maiddái muittuhit ahte siskkáldas kanála ii leat dušše bargiid várás. Lága 1 kap. 8 § mielde dieđiheaddjisuodji guoská maiddái ovddeš bargiide, bargoozcciide, bargoaddi bealis bálvalusaid fállan fitnodagaid bargiide, stivralahtuide, eaktodáhtolaš bargiide ja hárjehalliide (praktikánssat). Buot dain olbmuin ferte leat vejolašvuohta geavahit siskkáldas kanála jos sii leat ožžon dieđuid boasttuvuođaid birra bargoovttasbarggus.

Dán viiddis olmmošjoavkku gáhtten gáibida ahte kanála lea almmolaččat olámuttus ja ahte dan liŋka gávdno bargoaddi ruovttosiiddus dahje bargobáikkis. UNOVOX fállá sihkkaris webb-portaala, masa gii beare dán joavkkus beassá álkket ja suollemasvuođas goanstáhtain dahje giehtatelefovnnas.

Čoahkkáigeassun sáhttá cealkit: láhka 2021:890 lea rievdadan ruoŧa bargoelámi dárkileabbon, rabasabbot ja ehtalaččat. Bargoaddit geat váldet dán ovddasvástádusa duođalaččat ožžot stuorra ovddu márkaniin. UNOVOX lea du sihkkaris mielbargi, mii dáhkkida ahte du fitnodat deavdá buot gáibádusaid ja suodjala du organisašuvnna buot áiggiin.

Movt UNOVOX dáhkkida ahte du organisašuvdna deavdá lága gáibádusaid?

UNOVOX lea ruoŧa lágain dievaslaččat heivehuvvon dieđihankanálavuogádat, mii lea hábmejuvvon vástidit buot Láhka 2021:890 ja Förordning 2021:949 gáibádusaide:

• Olles gielalaš doarjja: UNOVOX fállá lobiid davvisámegillii, meänkielii, suomagillii, ruoŧagillii ja eŋgelasgillii.
• Sihkkaris krypteren ja namahisvuohta: Dieđiheaddji sáhttá válljet namahisvuođa, ja vuogádat jávkkaha buot IP-čujuhusaid ja metadataid automáhtalaččat.
• Áigemeriid automáhtalaš goziheapmi: Vuogádat muittuha gieđahallanolbmuid 7 beaivvi duođaštusas ja 3 mánu diehtojuohkingáibádusas.
• GDPR ja 2 jagi sihkaldanmohtor: Vuogádat gohcá persovdnadieđuid seailluhanáiggiid ja sihkku daid automáhtalaččat lága 5 kap. 4 § mielde.
• Arbetsmiljöverket audit-raporttat: Vuogádat buvttada dárkkistusraporttaid, maiguin bargoaddi sáhttá duođaštit lágalaš doaimmaid eiseválddiide.

Čoahkkáigeassu: Bargoaddi ovddasvástádus lea čielggas

Ruoŧa dieđiheaddjisuodjalanláhka (2021:890) addá čielga mearrádusaid das, geat fertejit ásahit dieđihankanála. 50 bargi váldonjuolggadus, almmolaš sektora erenoamáš geatnegasvuođat ja finánsasurggiid nollarájit mearkkašit dan, ahte stuorra oassi ruoŧa bargoaddiin ferte doallat fámus sihkkaris kanála. MBL-ráđđádallamat ja Arbetsmiljöverket bearráigeahčču gáibidit bargoaddis árjjalaš doaimmaid. UNOVOX fállá sihkkaris, lágalaš ja monikielat čovdosa, mii dáhkkida organisašuvnna dorvvolašvuođa ja luohttámuša buot dilálašvuođain.