Chi é oblié da mëte a jí n canal de segnalaziun? Guida complëta al Decret legislatif n. 24/2023 te Talia y te Südtirol

Fonamënc normatifs : Dala diretiva europeica al decret talian

La publicaziun dl Decret legislatif n. 24/2023 tla Gazëta Ofiziala n. 63 di 15 de merz 2023 à segné la conclujiun dl iter de recepiamënt dla Direttiva (UE) 2019/1937 dl Parlamënt Europeich y dl Consëi. Le legisladú talian à sielgí de unifiché sot a n unich test normatif dötes les normes d'inares che ti proietes legai antecedënc regorâ te manira despartida le setor publich (vegle articul 54-bis dl Decret legislatif 165/2001) y le setor privat (articul 6, comi 2-bis, 2-ter y 2-quater dl Decret legislatif 231/2001).

Le decret talian à n perimètre de aplicaziun ampliscim. L'obietif dé dant dal articul 1 é chel de renforzé i prinzips de legalitè, trasparenza y integritè ti posć de laur, tres la creaziun de n sistem segur che garantësces la sconanza complëta dla porsona che segnalëia comëtemënc de deliti, froudes o danfats al bëgn publich o ales finanzes dles impreses.

Chësta sconanza n'é nia ma na decisiun etica de aziënda, mo na vera y propria obligaziun de lege che prevëiga de greves conseguënzes sivilistiches, aministratives y reputazionales por chi che ne s'adata nia ti tëmps stabilis.

Chi é oblié tl setor privat : I criteris de calcol y les ezezions

Tl setor privat é l'identificaziun di sogec obligá struturada sön doi pilastri prinzipai che reverda le numer de dependënc y la tipologìa de ativitè economica condüta :

Le sogl di 50 colaboradús y le calcol dla media de lëur

L'articul 2, coma 1, lëtra c), n. 1 dl decret prevëiga che dötes les impreses privates che à albü tl ann de calënder antecedent na media de almanco 50 lauranc subordiná con contrat de laur a tëmp indeterminé o determiné é obligades da mëte a jí n canal de segnalaziun.

Por calcolé chësta media ne bastel nia da ciaré al numer de dependënc te n unich dé dl ann. Aladô dles indicaziuns dédes dant da ANAC te les Linies goida n. 311/2023 y dai prinzips generai dl dirit dl laur talian (articul 27 dl Decret legislatif 81/2015), mëstel gní aplicá i criteris che següita :

• Dependënc a tëmp indeterminé : Vëgn contá sciöche unités intires, indipendëntamënter dales ores laurades ;
• Dependënc a part-time : Vëgn calcolá te na proporziun al orar de laur stabilí tl contrat de lëur confronté al orar normal a tëmp plëgn dé dant dal contrat coletif nazional de laur (CCNL) de referimënt ;
• Dependënc con contrat a tëmp determiné : Vëgn tuc te conscidraziun sön la basa dl numer de mënsc de laur efëtifs prestá tl ann antecedent ;
• Lauranc a chiamata (lëur interditel) : Vëgn calcolá te na proporziun ales ores efëtivamënter laurades tl semëster antecedent ;
• Lauranc te soministraziun (interinali) : Vëgn contá tl organissem dla aziënda de soministraziun, a manco che le contrat de soministraziun ne preveie na colaboraziun continuativa che à n impat sön l'organigram de chi che rescij le lëur.

I colaboradús autonoms con partìa IVA, i aministradús de sozieté zënza contrat de dependënt y i stajisć zënza paiamënt ne vëgn nia contá por calcolé le sogl di 50 dependënc. Mo mo, sce l'impresa é obligada porvia di atri dependënc, chisc sogec à döt le dirit de fá segnalaziuns y de gní tutelá sön la medema manira di lauranc subordiná.

Impreses obligades indipendëntamënter dal numer di colaboradús

N'aspet fondamentalisim dl decret é che deplü categories de datori de laur privac é obligades da ativé le canal de whistleblowing ince sce ai à mëndri de 50 dependënc, o addiritura sce ai n'à nia impliëgac fiss :

• Aziëndes che à adoté le Model de organisaziun y gestion 231 : L'articul 2, coma 1, lëtra c), n. 2 dl decret stabilësc che dötes les sozietés che à adoté n model aladô dl Decret legislatif n. 231/2001 é obligades da prevëi n canal de segnalaziun, ince sce ares à ma cinch o diesc colaboradús. Chësc reverda na gran cuantité de sozietés de capital (Srl y SpA) che laura con garanzies bancares, apalc publics o sertificaziuns de cualitè ;
• Intermediars finanziars y sozietés de crëdit : Dötes les banches, casses de sparagn, casses Raiffeisen locales, sozietés de gestiun dl sparagn (SGR), sozietés de sim (SIM) y impreses de assicuraziun che toma sot ala normativa europeica dles diretives MIFID II, Solvency II o dles desposiziuns de Banca d'Italia mëss avëi le canal indipendëntamënter da vigni sogl ;
• Prevenziun dl reciclatz de monëda y finanziaziun dl terorism : Sogec che toma sot ala disciplina dl Decret legislatif 231/2007 (decret antiriciclaggio), sciöche operadores de valutes virtuales, sozietés fiduciaries, cambisti o operadores de credit al consum ;
• Segurëza dl trasport y dl ambiënt : Entitês che laura te setores regolé da ates spezifcs de l'Uniun Europeica menzioná tla pert II dl aligá al decret (segurëza dles ativitês de mar, esploraziun petrolifera, segurëza dl trafic aer zivil).

Chi é oblié tl setor publich : Aministraziuns y sozietés in-house

Tl setor publich ne val degun sogl numerich. L'articul 2, coma 1, lëtra p) lësta sö te manira tassativa dötes les aministraziuns publiches che mëss desponë de n canal intern :

Tipologìa de aministraziuns obligades

• Les aministraziuns dl Stat, i ministeri, les prefetöres y les direziuns regionales y provinziales ;
• Les regions a statut ordinär y les regions a statut spezial, sciöche la Region Autonoma Trentin-Südtirol y la Region Autonoma Friul-Unieja-Giulia ;
• Les Provinzes Autonomes de Balsan y de Trënt ;
• Dötes les aministraziuns comunales, zënza respet de dimersiun o de numer de zitadins ;
• Les comunités comprensoriales (sciöche le Comprensorio Val de Puster, le Comprensorio Salten-Scilier o la Comunitè de Valada te Fascia) ;
• Les aziëndes sanitares locales y ospedalières (Azienda Sanitaria dl Südtirol - SABES, Azienda Provinciale per i Servizi Sanitari de Trënt - APSS) ;
• Les istituzions universitares y i consorzi de inrescida publica ;
• Les scores de vigni ordin y grât, colleges y convic publics.

Sozietés a control publich y entitês de dirit privat soto control

L'obligaziun s'estënn ince ales sozietés te man publica (in-house providing), ales sozietés soto control publich conform al articul 2 dl Decret legislatif n. 175/2016 (Testo Unico sulle Società a Partecipazione Pubblica) y ai enc de dirit privat sotameti a vigilanza publica che à n bilanz alimenté por deplü de mez da contribuc publics.

Chësc reverda daldöt les aziëndes publiches che manëia i sorvisc de trasport publich local (sciöche SAD o SASA te Südtirol, Trentino Trasporti te Trentin), les sozietés che aministrëia i vadri y les condütes de ega (sciöche Alperia o Dolomiti Energia), y les sozietés che manëia l'espuriamënt di rusc y la netizia urbana.

La realtè dles valades ladines te Südtirol y Trentin

Tl teritore dles Dolomites, Val Badia, Gherdëina, Val de Fascia, Fodom y Anpezo, l'aplicaziun dl Decret legislatif n. 24/2023 mëss tigní cont de carateristiches soziales, geografiches y giurìdiches particolares che à n gran peis sön la prassa de vigni dé :

Comuns ladins y partiziun di canai por piceri comuns

N'aspet d'importanza operativa fondamental per i comuns ladins (sciöche Badia, Mareo, San Martin de Tor, La Val, Corvara, Sëlva, Santa Cristina, Urtijëi, Cianacei, Campitello, Pozza, Vigo o Soraga) é la poscibilitè de partí les resorses :

L'articul 4, coma 4 dl decret stabilësc che i comuns con manco de 10.000 abitanc pó mëte a jí n canal intern de segnalaziun partí adöm, despartin les costes y afidan la gestion dles segnalaziuns a n unich responsabl o a n organism estern coordiné. Chësta facoltè é d'or por i comuns dles valades dolomitiches, deache la gran pert de chisc comuns à danter 1.000 y 5.000 abitanc y ne despon nia de n aparat burocràtich capaze de garantí n ufize de whistleblowing despartí y completamënter autonom.

Impreses dl setor turistich, impianc portanc y artejanat

Les valades ladines é caraterisades da n'economia dinamica olache le turism d'invern y d'isté, la gastronomia, la gestion de impianc portanc (sozietés de lifc y furnadoies dl Dolomiti Superski) y les impreses de artejanat y de costruziun à n ròl primordial.

Deplü de chëstes impreses depëssa fazilmënter le sogl de 50 dependënc tratan la sajun alta, canche vëgn tut sö n gran numer de lauranc stajonai (maisc de schi, piciors, cuscinadús, servidús, manovradús de lifc). Chëstes sozietés mëss calcolé con gran atenziun la media de lëur : sce la media proietada sön döt l'ann arjunj 50 unités, l'impresa é obligada da mëte a jí le canal de whistleblowing por döt l'ann, nia ma tratan i mënsc de sajun.

Ince les sozietés de lifc che manëia concëssiuns publiches de trasport mëss ester atëntes ales obligaziuns liades al Model 231, deache scuaji dötes à adoté chësc model por se sconé da responsabilités penales te caji de inzidënc sön les pistes o sön i impianc.

Chi pó fá na segnalaziun : La proteziun de döta la rëi de colaboradús

L'articul 3 dl Decret legislatif n. 24/2023 slria fora la sconanza a n sercol de porsones che va dainré la sormunta di dependënc fissi. Le legisladú à capí che les violaziuns vëgn suënz descurides da sogec che laura al d'al wear dl organigram formal mo che é a contat direto con l'ativitè de vigni dé :

• Lauranc subordiná : Dependënc con contrat a tëmp indeterminé, determiné, a part-time o a chiamata ;
• Lauranc autonoms y colaboradús : Libers profescionisć con partìa IVA, consulënc fiscai, tecnics de segurëza, legai y inrescidús ;
• Colaboradús de datori de lëur esterns : Dependënc de impreses de netizia, de manutenziun, de portinaduria o de caterin che laura ti locai dl dator de laur ;
• Volontars y stajisć : Porsones che laura zënza paiamënt o che fej n praticantat te n ufize, te na cassa Raiffeisen o te n hotel ;
• Azionisć y porsones con funziuns de aministraziun : Componënc dl Consëi de aministraziun, consëieres delegá, sindacs y vizerevisurs de sozieté ;
• Candidas y ex-dependënc : Porsones che n'à nia ciamò scomenzé le raport de laur (canche l'informaziun é gnüda a savëi tratan les fajes de seleziun o de tratativa precontratuala) o porsones che à bel finí le raport de lëur sce la violaziun é gnüda a savëi tratan che le raport ê ciamò atif.

Chësc alungiamënt sanzionëia vigni tentatif de delodé o de licenzié n colaboradú che à descurí na violaziun de lege, garantin na tütela sivilistica plëna.

La tütela paritetica dl ladin te Südtirol y Trentin

Tl teritore dles Provinzes Autonomes de Balsan y de Trënt, le dirit de comuniché te lingaz ladin ne é nia ma na facoltè cultürala, mo n dirit sugetif garantí da normes constituzionales :

Le Statut spezial d'Autonomia (D.P.R. 670/1972)

L'articul 99 y l'articul 100 dl Statut d'Autonomia por le Trentin-Südtirol sancësc la paritè dl lingaz todësch y talian y l'articul 102 reconësc le dirit di zitadins de lingaz ladin da adoré süa uma-lingaz ti raporc con les autoritês aministratives, i comuns y i tribunals locales dles valades ladines.

Canche n'aministraziun publica o n'impresa publica dles valades ladines mët a jí n canal de whistleblowing, mëstel garantí che le portal, i formulari de segnalaziun y i contac con le responsabl dl canal posse gní condüs te lingaz ladin. N refudamënt de na segnalaziun ma por motiv che ara é scrita te lingaz ladin costituësc na violaziun dl Statut de Autonomia y pó gní inpugné dan al Tribunal Aministratif Regional (TAR) de Balsan o de Trënt.

La Lege n. 482/1999 sön la tütela dles mendranzes linguistiches

La Lege ordinaria de 15 de dezëmber 1999, n. 482, à fissé i prinzips de valorisaziun dles mendranzes storiches te döt le teritore talian. Ara garantësc le dirit de adoré le ladin nia ma te Südtirol y Trentin, mo ince ti comuns ladins storics dla provinzia de Belun (Fodom, Col y Anpezo).

Les impreses privates che opera te chisc raions à n vantaje competitif y reputazional d'or sce ares mët a desposiziun na platafurma d'acuyeda che sostëgn le ladin dolomitan adöm con le talian y le todësch, aumentan la confidënza di lauranc y desmostran sensibilitè por la comunitè locala.

Sancions por mancianza de canal conform (Articul 21)

Le Decret legislatif n. 24/2023 prevëiga n aparat sanzionator rigoros con cumpetënza sanzionatoria esclusiva déda ala Autorité Nazionala Anticorona (ANAC). L'articul 21 dl decret stabilësc che ANAC pó dé les sanzions pecuniaries che següita :

• Da 10.000 a 50.000 euro : Te caji olache n dator de laur oblié n'à nia mëte a jí i canai de segnalaziun prevësc dala lege, o olache i canai ativá ne respetëia nia les condiziuns de segurëza, confidenzialitè o desposiziuns dl decret ;
• Da 10.000 a 50.000 euro : Te caji olache al vëgn desmostré che l'impresa à fat ritorsiuns encuntra le segnaladú (licenziamënt, demansionamënt, trasferimënt de sede, mobbing, molesties o mancianza de promoziun) ;
• Da 10.000 a 50.000 euro : Te caji olache le dator de laur à ostacolé o tenté de ostacolé la segnalaziun o à violé l'obligaziun de segretesa sön la identitè dl segnaladú ;
• Da 10.000 a 50.000 euro : Te caji olache al n'é nia sté dé seguit ala segnalaziun o olache al n'é nia sté condüt l'ativitè de verìfica dles informaziuns ;
• Da 500 a 2.500 euro : Te caji olache vëgn azerté che le segnaladú à fat na segnalaziun falsa con dolo o colpa greva, zënza che al sides la condiziun de bona fede.

Chëstes sancions vëgn aplicades diretamënter ales porsones fesiches responsabli (aministradús, datori de laur) y ne pó nia gní scariches sön les spëises de gestiun dl'aziënda con assicuraziuns de responsabilitè sivila.

Tabella de sintesi : Criteris de obligaziun por categories de sogec

Cuadar sintetich dles obligaziuns por sogec operanc te Talia y te Südtirol :

Rocoes pratiches por datori de laur y responsabli de conformitè

Por garantí na transiziun sigüda y adatada ala lege, consiëiese chisc pesć operatifs :

• Fá n audit dl numer de lauranc : Calcolé la media de lëur dl ann passè conform ai criteris dl articul 27 dl D.Lgs. 81/2015, tignin cont di contrac part-time y stajonai ;
• Verifiché la presënza dl Model 231 : Sce l'impresa à n Model 231 atif, mëstel ativé le canal zënza aspeté de arjonje 50 dependënc ;
• Sielie na soluziun te cloud certificada : Adoré na platafurma tecnologica sciöche UNOVOX che garantësces la crifratura de dac, la sconanza dl anonimat y la segurëza ISO 27001 ;
• Consultaziun sindicala preventiva : Convocá les rapresentanzes sindicales de aziënda (RSA/RSU) o i sindacac teritoriai dan da mëte a jí le sistem ;
• Integraziun dla paritè linguistica te Südtirol : Sigüré che la platafurma posse gní dorada fazilmënter te lingaz ladin, todësch y talian.

Domandes che vëgn suënz fates (FAQ)

N'impresa con 35 dependënc ma con Model 231 mëssera ativé le canal?

Ojé, sigüramënter. L'articul 2, coma 1, lëtra c), n. 2 dl Decret legislatif n. 24/2023 stabilësc che dötes les sozietés che à adoté n Model de organisaziun aladô dl Decret legislatif n. 231/2001 é obligades da avëi n canal de segnalaziun, indipendëntamënter dal numer di colaboradús.

Co vëgnel calcolé i lauranc stajonai ti hotiei dles valades ladines?

I dependënc a tëmp determiné stajonai vëgn contá te na proporziun ai mënsc de laur efëtivamënter laurá tl ann antecedent. Sce la soma dles fraziuns depëssa la media de 50 unités por döt l'ann, l'impresa toma sot ala obligaziun de lege.

Pó n comun ladin con 2.500 abitanc partí le canal cun n ater comun?

Ojé. L'articul 4, coma 4 dl decret conzed ai comuns con manco de 10.000 abitanc la facoltè de partí le canal intern de segnalaziun y la gestion dles segnalaziuns con atri comuns dla medema valada o comprensorio.

Chi pó gní nominé responsabl dl canal de segnalaziun?

Le dator de laur pó nominé n ufize intern autonom con porsonel spezialisé (sciöche l'odv 231 o l'auditor intern) o afidé la gestion a n soget estern profescional (awocat, commercialist o sozieté de consulënza especializada).

Cie suzedel sce n dator de laur ne mët a jí degun canal?

ANAC pó apliché na sanzion pecuniaria da 10.000 a 50.000 euro. De plü, i dependënc à le dirit de fá na segnalaziun esterna diretamënter ad ANAC o na revelaziun publica, zënza che l'impresa posse intervëni.

Vëgnel tütelé ince i colaboradús a partìa IVA y i fornidús?

Ojé. L'articul 3 dl decret slria fora la proteziun a dötes les porsones che laura con l'impresa, comprenon fornidús, libers profescionisć, stajisć y voluntars.

Ésel obligatör da garantí le lingaz ladin ti comuns de Südtirol?

Ojé. Aladô dl Statut spezial de Autonomia (D.P.R. 670/1972) y dla Lege 482/1999, i zitadins de lingaz ladin à le dirit de comuniché con les aministraziuns publiches te süa uma-lingaz, ci che vel ince por i canai de segnalaziun.

Pó n'impresa privada adoré n canal de comunicaziun con na semplizia mail?

Nò. ANAC y le Garante por la proteziun di dac à sotrissé che la semplizia e-mail ordinaria o la posta eletronica zertificada (PEC) ne garantësc nia la segretesa y la crifratura rechideda dala lege, exponon l'impresa a sancions.

Cie caratertich mëss pa avëi na platafurma por ester conuforma?

Ara mëss garantí la crifratura end-to-end di dac, la separaziun di dac identificatifs dal cuntëgn dla segnalaziun, la scancelaziun di adressi IP y l'azes tres token criptografich zënza trace.

Co pó n segnaladú desmostré che al é sté vitima de ritorsiun?

L'articul 17 dl decret prevëiga la inversiun dl onere dla proa : al basta che le segnaladú desmostre de avëi fat la segnalaziun y de avëi patí n dagn (p.ej. licenziamënt). Al é le dator de laur che mëss desmostré che la decisiun é stada tuta por motives completamënter despartis.