Siskkáldas ja olgguldas dieđihankanála: Juridihkalaš vuođđu ja erohusat

Suoma dieđiheaddjisuodjalanláhka (1171/2022) vuođđuda guovtedásat dieđihanvuogádaga, mas leat siskkáldas dieđihankanálat bargoaddi organisašuvnnas ja keskitetty olgguldas dieđihankanála stáhta eiseválddiin. Dát guovtteceahkkát vuogádat heiveha Eurohpá parlameantta ja ráđi direktiiva (EU) 2019/1937, muhto Suoma nationála lága mearrádusat ásahit earenoamáš dárkilis njuolggadusaid dasa, goas bargi sáhttá dahje ferte geavahit siskkáldas kanála ja goas sus lea lágalaš vuoigatvuohta jorgasit njuolgga eiseválddiid olgguldas kanála beallai.

Lágalaš vuogádat fállá bargiide guokte sierra geainnu. Dieđiheaddji riektesuodji bissu nannosin goappašiid kanálain.

Siskkáldas kanála lea lága 7 §:a mielde álo vuosttašgeatnegas reaidu organisašuvnna siskkobealde, man ulbmilin lea addit bargoaddái vejolašvuođa njulget boasttuvuođaid, korrupšuvnna ja láhkaásahusa laimmahusaid iešheanalaččat ovdalgo ášši boahtá almmolaš eiseválddiid dahje almmolašvuođa dihtui. Olgguldas kanála fas doaibmá stáhtalaš sihkarvuođamekanisman, mii aktiverejuvvo dalle go siskkáldas kanála ii leat sajis, siskkáldas kanála ii doaimma lágalaččat dahje dieđiheaddjis lea vuođđuduvvon siva ballat bargoaddi vástodoaimmain.

Dán ohpehis čiekŋudit dárkilit siskkáldas ja olgguldas kanála juridihkalaš erohusaide, Vuoigatvuođaoaivámučča doaimmahaga guovddáš rollii olgguldas dieđáhusaid vuostáiváldimis, mediai almmustahttima striŋgga eavttuide sihke UNOVOX alsttá teknologalaš čovdosiidda.

Siskkáldas kanála primäärivuohta ja bargoaddi vejolašvuohta boasttuvuođaid njulgemii

Dieđiheaddjisuodjalanlága vuođđojurdda lea siskkáldas kanála vuosttašvuohta (ensisijaisuus). Láhkaaddi oaivvildii, ahte eanaš oassi organisašuvnnaid siskkáldas váttisvuođain, nugo bargodorvvolašvuođa laimmahemiin, ehtalaš boasttodagain ja skáhpomii laktáseaddji vigiin, leat buoremusat ja jođáneamosit njulgehahtti organisašuvnna iežas jođihusa ja áššedovdiid doaimmain.

Siskkáldas gieđahallan suddje organisašuvnna mainneha ja árvvu. Bargoaddi oažžu vejolašvuođa korrigeret diliid iešheanalaččat.

Go dieđiheaddji geavaha siskkáldas kanála, dieđáhusa gieđahallamis vástidit nammaduvvon luohttevaš olbmot, geat dovdet organisašuvnna doaimma ja bargoárgga. Sii basttet álggahit siskkáldas dutkama dakkaviđe, bivdit lassidieđuid dieđiheaddjis suollemas kanála bokte ja evttohit stivrii konkrehta doaimmaid boasttuvuođa eretváldimii almmá stuorra servodatlaš hehttehusa haga.

Siskkáldas dieđiheapmi doallá ášši luohttámušlažžan organisašuvnna siskkobealde. Gávppálaš suollemasvuođat bissot suojis gieđahallama áigge.

Siskkáldas kanála geavaheapmi dáhkida dieđiheaddjái dievaslaš lágalaš suoji vástodoaimmaid vuostá lága 23 §:a mielde. Bargoaddi ii oaččo eretcealkit, lomauttaa dahje heajudit bargi bargoeavttuid dan dihte ahte son lea geavahan organisašuvnna siskkáldas kanála.

Goas bargi oažžu sirdásit olgguldas kanálii? Lága 7 §:a eavttut

Vaikko siskkáldas kanála lea váldogeainnun, dieđiheaddjisuodjalanlága 7 § mearrida čielga ja alternatiivvalaš eavttuid, maid vuložin dieđiheaddjis lea njuolgga vuoigatvuohta dahkat dieđáhusa olgguldas eiseválddi kanálii almmá siskkáldas kanála geavaheami haga:

Lága eavttut leat juridihkalaččat čielgasat ja eavttoheamit. Bargi ii dárbbat váldit badjelis dárbbašmeahttun riskkaid.

• Kanála váilun: Bargoaddi ii leat ásahan lágalaš siskkáldas dieđihankanála, vaikko dat lea leamaš lága 10 §:a mielde geatnegas dan dahkat (ovdamearkka dihte fitnodat mas leat badjel 50 bargi).
• Áigemeriid laimmaheapmi: Bargoaddi ii leat doaimmahan dieđiheaddjái vuostáiváldindieđu 7 beaivvis dahje máhcahaga 3 mánus boasttuvuođa njulgendoaimmain.
• Vástodoaimmaid vári: Dieđiheaddjis lea vuođđuduvvon ágga jáhkkit, ahte siskkáldas dieđiheami dihte sutnje sáhttet čuozihuvvot vástodoaimmat (ovdamearkka dihte jođiheaddji áitagiid dihte).
• Duođalaš duođaštusaid jávkadeami vári: Dieđiheaddjis lea vuođđuduvvon ágga jáhkkit, ahte siskkáldas dieđiheapmi sáhttá mielddisbuktit duođaštusaid jávkadeami dahje bilideami organisašuvnna siskkobealde.
• Árra boasttodagut eai leat njulgejuvvon: Dieđiheaddji lea juo dahkan siskkáldas dieđáhusa, muhto bargoaddi ii leat riepman makkárge doaimmaide boasttuvuođa eretváldimii.

Vuoigatvuođaoaivámučča doaimmahat (Justitiekanslersämbetet): Keskitetty olgguldas kanála

Suoma láhkaaddi mearridii ásahit ovtta oktasaš ja keskitetty virggálaš olgguldas kanála, man duohken lea Vuoigatvuođaoaivámučča doaimmahat (Oikeuskanslerinvirasto / OKV) Helssegis. Dát lea mearkkašahtti nationála čovdos, mii earrána máŋgga eará EU-riikka desentraliserejuvvon málliin.

Vuoigatvuođaoaivámuš doaibmá riikka guovddáš kirjaamona olgguldas dieđáhusain. Virgedoaimmahat goziha dieđáhusaid laillisuutta viidát.

Go dieđiheaddji sádde dieđáhusa Vuoigatvuođaoaivámučča olgguldas kanálii, Vuoigatvuođaoaivámuš dárkkista vuosttažettiin dieđáhusa formálalaš lágalašvuođa, doaimmaha dieđiheaddjái vuostáiváldindieđu 7 beaivvis ja sirdá dieđáhusa dasto dan bearráigeahččoeiseváldái, man doaibmasuorgái ášši aineellinen dutkan gullá.

Vuoigatvuođaoaivámuš ii dasto ieš duto buot áššiid sisdoalu. Dat koordinere ja goziha dieđáhusaid sirdima áššedovdiide.

Vuoigatvuođaoaivámuš goziha, ahte bearráigeahččoeiseválddit čuovvulit dieđáhusaid ja addet máhcahaga lágalaš áigemeriid siste. Dát dáhkida riikkavuložiidda nannosaš riektesuoji olles riikkas.

Áššedovdi bearráigeahččoeiseválddit Suomas ja daid doaibmasuorggit

Vuoigatvuođaoaivámučča doaimmahat sirdá olgguldas dieđáhusaid badjel 30 sierra stáhta bearráigeahččoeiseváldái daid substantiivvalaš doaibmaválddi mielde. Čuovvovaš eiseválddit leat guovddážis dieđiheaddjisuodjalusa ollašuhttimis:

Bearráigeahččoeiseválddiin lea fápmolaš lágalaš váldi dutkat rihkkumušaid. Eiseválddit sáhttet ásahit tuntuvaid sankšuvnnaid bargoaddiide.

• Guovlohálddahusdoaimmahat (AVI): Bargosuodjevirgeoapmahaš, mii goziha bargodorvvolašvuođa, bargoeavttuid ja bargoaddi vástodoaimmaid gielddu buot dábálaš bargobáikkiin.
• Ruhtadanbearráigeahčču (Fiva): Goziha báŋkkuid, sijoituspalvelufitnodagaid, foanddaid ja dáhkáduslágádusaid finánsamárkanlaš nollaráddjái gullevaš doaimmaid.
• Gilvo- ja geavaheaddjevirgeoapmahaš (KKV): Goziha márkanlaš gilvolága čuovvuma, kartellaid ja geavaheaddjesuoji rihkkumiid.
• Traficom: Goziha johtolatdorvvolašvuođa, lindiimmu, mearrajohtolaga ja digitála diehtojuohkima dorvvolašvuođa.
• Tukes: Goziha buvttadorvvolašvuođa, kemikálalaš dorvvolašvuođa ja industriijadorvvolašvuođa.
• Valvira: Goziha sosiála- ja dearvvašvuođafuolahusa lágalašvuođa ja potiántadorvvolašvuođa buot buresveadjinguovlluin.
• Biebmovirgeoapmahaš (Ruokavirasto): Goziha biebmodorvvolašvuođa ja ealliid buresveadjima njuolggadusaid.
• Diehtosuodjeáittardeaddji: Goziha GDPR ja diehtosuodjelága njuolggadusaid persovdnadieđuid gieđahallamis.

Mediai almmustahttin (lága 8 §): Maŋimuš vejolaš geaidnu

Dieđiheaddjisuodjalanlága 8 § mearrida eavttuid dasa, goas dieđiheaddji sáhttá almmustahttit boasttuvuođaid mediijai, almmolaš sosiála mediai dahje almmolašvuohtii almmá suoji massima haga. Almmolaš julkistaminen lea lágas álo nuppástuvvameahttun maŋimuš geaidnu (viimesijainen keino).

Mediai almmustahttin gáibida poikkeuksellisen garra lágalaš eavttuid deavdima. Dieđiheaddji ferte doaibmat hui várrogasat dás.

Lága 8 §:a mielde dieđiheaddji oažžu suoji mediijai almmustahttimis dušše dalle jos:

• Dieđiheaddji lea vuosttažettiin dahkan siskkáldas ja olgguldas dieđáhusa, muhto makkárge korrigerejeaddji doaimmaid eai leat álggahuvvon 3 mánu siste; dahje
• Dieđiheaddjis lea vuođđuduvvon ágga jáhkkit, ahte boasttuvuohta mielddisbuktá njuolgga ja duođalaš heakka, dearvvašvuođa dahje birasvahága vári; dahje
• Olgguldas kanála geavaheapmi mielddisbuktá vástodoaimmaid vári dahje duođaštusaid jávkadeami vári stáhta eiseválddiid bealis.

Jos dieđiheaddji almmustahttá dieđuid mediijai almmá dáid eavttuid deavddekeahttá, son massá lága addin suoji ja sáhttá šaddat vahátbuhtadusvástui gávppesuppuid dahje luohttámušlaš dieđuid paljasteamis.

Jávohisvuohta ja luohttámušlašvuohta olgguldas eiseválddiin

Almmolaš hálddahusas Suomas virggálaš áššebáhpárat leat dábálaččat almmolaččat almmolašvuohtalága (621/1999) mielde. Dieđiheaddjisuodjalanláhka ásaha dása goit garra spiehkastaga: dieđiheaddji identitehta ja su dahkan dieđáhusa sisdoallu leat ehdottomasti salassa pidettäviä.

Salassapito čatná buot virgeolbmuid ja eiseválddiid ankarasti. Virgeolbmot eai oaččo paljastit dieđiheaddji nama.

Vuoigatvuođaoaivámučča doaimmahat ja buot bearráigeahččoeiseválddit leat geatnegasat gieđahallat dieđáhusaid nu ahte dieđiheaddji identitehta ii goassege paljastuvvo bargoaddái dahje almmolašvuhtii. Jos ášši manná duopmostuolu gieđahallamii, dieđiheaddji namma dollojuvvo suollemasvuođas nu guhká go lágalaš riektesuodji dan gáibida.

Salassapidon rihkkun lea virgerihkus Suoma rihkuslága 40 kapihttala mielde. Virgeolmmoš sáhttá šaddat sáhkkuide dahje virggis eretcealkimii.

Dát garra suodji sihkkarastá dan, ahte bargi sáhttá dorvvolaččat jorgasit eiseválddiid beallai almmá balu haga das ahte bargoaddi oažžu diehtit su identitehta.

Sámi giellalága ollašuvvan siskkáldas ja olgguldas kanálain

Sámi giellaláhka (1086/2003) vástida sápmelaččaid gielalaš vuođđorivttiid ollašuvvamis buot almmolaš eiseválddiin ja gielddain Sámiid ruovttuguvllus. Dát geatnegasvuohta guoská njuolgga goappašiid kanálatypaid: siskkáldas kanála almmolaš organisašuvnnain ja Vuoigatvuođaoaivámučča olgguldas kanála.

Sámegiella lea virggálaš giella sámiid ruovttuguvllus miehtá. Sápmelaš bargis lea vuoigatvuohta geavahit iežas giela.

Vuoigatvuođaoaivámučča doaimmahat ferte fállat olgguldas dieđihankanála davvisámegillii, anárašgillii ja nuortalašgillii. Dieđiheaddji oažžu buot vuostáiváldindieđuid, jearahallamiid ja máhcahagaid dan sámegillii man son lea válljen geavahit.

Siskkáldas kanálain ruovttuguvllu gielddat ja buresveadjinguovlu fertejit sihkkarastit seamma dásseárvosaš sámegielat bálvalusa. Gielalaš hehttehusat eai oaččo hehttet dieđiheami.

UNOVOX alsttá lea ráhkaduvvon nu, ahte dat doarju buot sámegielaid automáhtalaččat, mii dáhkida dásseárvosaš ja lágalaš dieđihanproseassa buot dásiin.

Vástodoaimmaid gielddus goappašiid kanálain ja jorgalahtton duođašangeatnegasvuohta

Dieđiheaddjisuodjalanlága 23 §:a vástodoaimmaid gielddus lea eavttoheapme ja dat guoská seamma fámolaččat beroškeahttá das, leago dieđáhus dahkkon siskkáldas kanálii vai Vuoigatvuođaoaivámučča olgguldas kanálii.

Bargoaddi ii oaččo čuozihit bargái makkárge vahátlaš doaimmaid. Jorgalahtton duođašangeatnegasvuohta suddje bargi riekteproseassas täysimääräisesti.

Jos bargoaddi eretcealká bargi, vuolidit su bálkká dahje heajuda su bargoeavttuid dan maŋŋá go bargi lea dieđihan siskkáldas dahje olgguldas kanálii, duopmostuollu heiveha lága 24 §:a mukasaš jorgalahtton duođašangeatnegasvuođa. Bargoaddi ferte duopmostuolus duođaštit doaibmás johtán eará áššálaš sivaid dihte.

Jos bargoaddi ii bastte dán duođaštit, dat duomihuvvo máksit bargái stuorra hyvitysa lága 25 §:a vuođul. Hyvityssakkos ii leat lágas mearriduvvon bajitrádji.

Dát vuogádat fállá bargái máilmmi garraseamos lágalaš suoji vástodoaimmaid vuostá.

Geavatlaš skenáriat: Siskkáldas vai olgguldas kanála?

Čuovvovaš geavatlaš skenáriat Davvi-Suomas ja sámiid ruovttuguvllus čájehit, goas bargi galgá válljet siskkáldas kanála ja goas sus lea vuoigatvuohta sirdásit olgguldas kanálii:

Praktihkalaš skenáriat čalmmustahttet lágalaš meannudanvugiid árgabeaivvis. Juohke bargoaddidilli gáibida dárkilis riekteárvvoštallama.

• Skenário 1: Huksehusfitnodat Roavvenjárggas (80 bargi). Bargi fuomáša asbesta lobihis gieđahallama. Fitnodagas lea doaibmi UNOVOX siskkáldas kanála. Bargi dieđiha siskkáldas kanálii ja jođihus njulge dili 20 beaivvis. Siskkáldas kanála doaimmai bures.
• Skenário 2: Turismafitnodat Gihttelis (60 bargi). Fitnodat ii leat ásahan siskkáldas kanála, vaikko das leat 60 bargi. Bargi dieđiha bálkáboasttuvuođain njuolgga Vuoigatvuođaoaivámučča olgguldas kanálii. Dieđiheaddji oažžu dievaslaš suoji.
• Skenário 3: Lappi buresveadjinguovlu (Dearvvašvuođabálvalusat). Dearvvašvuođabargi dieđiha dálkkaslaš boasttodagas siskkáldas kanálii, muhto bargoaddi laimmaha 7 beaivvi ja 3 mánu áigemeriid. Bargi sirdása Vuoigatvuođaoaivámučča olgguldas kanálii.
• Skenário 4: Ruvkedoaibma Lappis (200 bargi). Bargi dieđiha birasnuoskkideamis. Jođiheaddji áitá bargi eretcealkimiin. Vástodoaimmaid vára dihte bargi sirdása njuolgga Traficomii dahje Vuoigatvuođaoaivámuččai.
• Skenário 5: Ohcejoga gielda (Utsjoen kunta). Sámegielat virgeolmmoš dieđiha skáhpomboasttuvuođain davvisámegillii gieldda siskkáldas kanálii. Gielda gieđahallá ášši sámegillii lágalaččat ja addá máhcahaga 60 beaivvis.

Konsernnaid siskkáldas ja olgguldas dieđiheami erenoamášvuođat

Monikansallisissa ja nationála konsernnain badjánit dávjá váttis juridihkalaš gažaldagat das, mo siskkáldas ja olgguldas dieđiheami vuogádagat galget ordnejuvvot konsernna eadnifitnodaga ja tytäryhtiöiden gaskkas. Eurohpá komissiovnna virggálaš dulkosat ja Suoma nationála láhka ásahit dása čielga rájiid.

Stuorra vuollásašfitnodagain ferte leat iežaset iešheanalaš kanála. Eadnifitnodat ii oaččo gieđahallat buot dieđáhusaid automáhtalaččat.

Lága 10 §:a 3 momeantta mielde gaskasturrosaš vuollásašfitnodagat (50–249 bargi) sáhttet juogadit siskkáldas kanála ja resursaid eadnifitnodagain dahje eará vuollásašfitnodagaiguin, muhto stuorra unnimustá 250 bargi bálkáhahtti fitnodagain ferte álo leat iežaset báikkálaš kanála ja báikkálaš gieđahallit Suomas.

Jos bargi vásiha ahte konsernna siskkáldas kanála ii leat luohttevaš dahje ahte eadnifitnodat viggá čiehkat boasttuvuođa, bargis lea lága 7 §:a vuođul njuolgga vuoigatvuohta jorgasit Suoma Vuoigatvuođaoaivámučča olgguldas kanála beallai almmá suoji massima haga.

Almmolaš skáhpomat ja hilguma sankšuvnnat bargoaddái

Almmolaš skáhpomiin (hankintalaki 1397/2016) gáibiduvvo fitnodagain alimus dási lobálašvuohta ja ehtalašvuođa njuolggadusaid čuovvun. Gielddat, buresveadjinguovllut ja stáhta ministeriijat leat ásahan gáibádusa, ahte stuorra bálvalusfálliin ferte leat sajis lágalaš dieđiheaddjisuodjalankanála ovdalgo sii sáhttet vuoitit almmolaš gilvvuid ja oažžut miljonsoahpamušaid.

ESG-gáibádusat čatnet juohke stuorra priváhta fitnodaga miehtá riikka. Fálaldatgilvvut gáibidit dievaslaš lágalašvuođa duođaštusa fállis.

Jos priváhta fitnodat laimmaha siskkáldas dieđihankanála ásaheami dahje viggá hehttet bargiid geavaheamis siskkáldas dahje olgguldas kanála, dat rihkku tvingande lainsäädäntöä ja sáhttá šaddat hilgojuvvot almmolaš fálaldatgilvvuin ehtalaš eavttuid deavddekeahttáivuođa dihte.

Dasa lassin fitnodaga jođihus sáhttá šaddat persovnnalaš vahátbuhtadusvástui oamasteddjiid ovddas, jos fitnodat massá dehaleamos soahpamušaid kanála váiluma geažil.

Sámedikki ja sámi ásahusaid rolla olgguldas dieđiheamis

Sámediggi lea sámiid álbmotválljen parlameanta ja almmolašrievttálaš iešstivrenehkan, mii ovddasta sámiid nationála ja riikkaidgaskasaš oktavuođain. Stáhtahálddahusa almmolaš organisašuvdnan Sámediggi ferte doallat fámus siskkáldas dieđihankanála, mas davvisámegiela sajádat lea vuođđolágalaččat dáhkiduvvon ja mas buot bargit ja bargoovttasbargit sáhttet dorvvolaččat dieđihit makkárge hálddahuslaš dahje ekonomalaš boasttuvuođain.

Sámedikki doaibma gáibida dievaslaš rabasvuođa ja ehtalašvuođa árgabeaivvis. Ásahus doallá fámus lágalaš dieđihankanála davvisámegillii.

Seamma njuolggadus guoská sámi oahpahusguovddážii (SAKK), Sámi musea Siidii ja eará almmolaš sámi ásahusaide, mat doibmet stáhta dahje gielddaid doarjagiin. Sámi giellalága (1086/2003) mielde dain lea njuolgga geatnegasvuohta bálvalit bargiid ja álbmoga sámegillii, mii mearkkaša dan, ahte dieđihankanála geavahanlihttu, dieđáhuslomake ja gieđahallanolbmuid addin vuostáiváldinčujuhusat fertejit leat fállun buot golmma Suoma sámegillii.

Jos sámi ásahusa siskkáldas kanála ii doaimma, bargis lea lágalaš vuoigatvuohta sirdásit Vuoigatvuođaoaivámučča olgguldas kanálii sámegillii.

DPIA ja diehtosuodjegažaldagat olgguldas sirdásemis

Dieđihankanála bajásdoallu kytkeytyy njuolgga Eurohpá uniovnna oppalaš diehtosuodjeásahussii (GDPR) sihke nationála diehtosuodjeláhkii (1050/2018). Persovdnadieđuid gieđahallan dieđihankanálas vuođđuduvvá láhkaásahuslaš geatnegasvuođa doahttaleapmái (GDPR 6 artihkkala 1 čuoggá c alaoassi).

Persovdnadieđuid suodji lea eaktun dieđiheaddji lágalaš dorvui. Diehtosuodjeáittardeaddji doaimmahat goziha diehtosuoji váikkuhusárvvoštallama čađaheami.

Go dieđáhus sirdása Vuoigatvuođaoaivámuččas áššedovdi bearráigeahččoeiseváldái, persovdnadieđuid sirdin ferte dáhpáhuvvat suodjaluvvon ja krypterejuvvon kanála bokte nu ahte áššáigullevašmeahttun olbmot eai beasa oaidnit dieđiheaddji identitehta.

Dieđiheaddjisuodjalanlága 29 §:a mielde buot persovdnadieđut fertejit sihkkojuvvot viđa jagi siste dieđáhusa saapumisesta, jos guhkit seailluheapmi ii leat dárbbašlaš riekteproseassa dihte.

Bargosuodjevirgeoapmahačča (AVI) bearráigeahččovásáhusat ja dárkkistusat

Suoma bargosuodjevirgeoapmahaš (Guovlohálddahusdoaimmahat / AVI) lea álggahan viiddis bearráigeahččokampánjjaid, main dárkkistuvvojit fitnodagaid ja almmolaš ásahusaid dieđihankanálat ja daid meannudanvuogit. Virgeoapmahaš dárkkista earenoamážit čuovvovaš áššiid:

Bearráigeahččodárkkistusat boahtet dieđitkeahttá bargoaddiide miehtá Suoma riikka. Virgeoapmahaš gáibida čálalaš duođaštusaid kanála doaimmas.

• Leago organisašuvnnas čálalaš ja virgálalaš dieđiheaddjisuodjaluspolitiikka, mii lea juogaduvvon buot bargiide?
• Leatgo siskkáldas gieđahallit nammaduvvon virggálaš mearrádusain ja leatgo sii ožžon doarvái skuvlejumi sorjjasmettumodatii ja salassapitoon?
• Leago kanála teknihkalaš dáfus nu dorvvolaš, ahte IT-bajásdoalli dahje hoavda ii beasa oaidnit dieđiheaddji identitehta?
• Čuvvojitgo 7 beaivvi vuostáiváldindieđu ja 3 mánu máhcahaga lágalaš áigemearit dokumenterejuvvon vugiin?
• Leago yhteistoimintamenettely čađahuvvon ja beavdegirji vuolláičállojuvvon ovdal kanála atnuiváldima?

Jos bargoaddis váilot dáhpáhusaid duođašteaddji áššebáhpárat, virgeoapmahaš addá čálalaš geatnegasvuođa ja ásaha mearreáiggi vigiid njulgemii.

Sámi servodaga árbevierut ja siskkáldas luohttámuš

Sámiid árbevirolaš servodagas áššiid meannudeapmi lea vuođđuduvvan dásseárvosaš ságastallamii, siidavuogádahkii ja kollektiivvalaš árvvuide. Dát árbevierut addet nannosaš vuođu maiddái ođđaáigásaš dieđiheaddjisuodjalussii, mas siskkáldas luohttámuš ja ovttasbargu leat dehaleamos árkkavuođut boasttuvuođaid eastadeamis.

Kultuvrralaš áddejupmi nannesta vuoiggalašvuođa ollašuvvama buot ásahusain. Árbevierut ja lágalaš gáibádusat doibmet ovttasráđiid dásseárvosaččat.

Go organisašuvnnas lea sajis dorvvolaš siskkáldas kanála, mii vuhtiiváldá sámegiela ja sámi kultuvrra erenoamášvuođaid, bargit luhttet kanálii eambbo ja leat eanet válbmásat dieđihit boasttuvuođain siskkáldasat ovdalgo áššit mannet riikkaidgaskasaš dahje almmolaš bearráigeahččoeiseválddiid gieđahallamii.

Dát vuogádat fállá buot bealálaččaide ráfe ja oadjebasvuođa áššiid vuđolaš čielggadeapmái.

UNOVOX alsttá teknologalaš čovdosat siskkáldas kanála dorvvasteamis

Bargoaddi dáfus buoremus geaidnu eastit dieđáhusaid sirdáseami eiseválddiide dahje mediijai lea doallat nu bures doaibmi, luohttevaš ja dorvvolaš siskkáldas kanála, ahte bargit luhttet dasa dievaslaččat.

UNOVOX fállá bargoaddiide Suoma márkanii heivehuvvon alladási alsttá. Vuogádat dáhkida täyden luohttámušlašvuođa buot dásiin.

UNOVOX siskkáldas kanála fállá čuovvovaš árvvoleamos ovdduid:

• Zero-Knowledge krypteren: Dieđáhus krypterejuvvo neahttalohkkis nu ahte dušše nammaduvvon gieđahallit besset lohkat dan. IT-bajásdoalus ii leat beassan sisdoaluide.
• IP-čujuhusaid automáhtalaš sihkkun: Vuogádat ii vurkke IP-čujuhusaid dahje rehkegoahtilogaid tietokantii goassege.
• Automáhtalaš áigemearregoziheapmi: Vuogádat sihkkarastá 7 beaivvi vuostáiváldindieđu ja 3 mánu máhcahaga lágalaš čuovvuma, mii hehttá dieđiheaddji sirdáseami olgguldas kanálaide.
• Guovtteguvllot anonyma gulahallan: Dieđiheaddji oažžu sierra koda ja beassansáni, maiguin son sáhttá ságastallat gieđahalliiguin almmá persovdnadieđuid almmutkeahttá.
• Davvisámegielat doarjja: Olles geavahanlihttu ja automáhtalaš vástádusat leat fállun davvisámegillii.

Válljemiin UNOVOX alsttá organisašuvdna sihkkarastá täyden lágalašvuođa ja fállá bargiidis alimus dási suoji väärinkäytösten paljastamises.

Suoma nationála hálddahusrievtti ja riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid guovddáš prinsihpat gáibidit, ahte juohke bargi galgá bastit dieđihit boasttuvuođain almmá makkárge balu haga virggi massimis dahje siskkáldas hehttehusain, dasgo almmolaš beroštupmi ja lágalašvuođa goziheapmi leat álo vuođđodásis dehaleappot go ovttaskas organisašuvnna siskkáldas hállu čiehkat boasttuvuođaid almmolašvuođas ja bearráigeahččoeiseválddiin. Juohkehaččas lea lágalaš vuoigatvuohta dorvvolaš bargoelámái.

Dieđiheaddjisuodjalanlága vuđolaš ulbmilin lea láhčit dakkár lágalaš birrasa, mas eŋgelasgielat, suomagielat, ruoŧagielat ja davvisámegielat dieđiheaddjit leat áibbas dásseárvosaš sajádagas, go sii meannudit organisašuvnna siskkáldas boasttuvuođaid ja gáibidit bealátkeahtes čielggadeami ovdalgo ášši sirdása almmolaš eiseválddiid dahje duopmostuoluid gieđahallamii beroškeahttá das makkár virgeceahkis dieđiheaddji bargá. Gielalaš vuoigatvuođat gullet eamiálbmogii njuolgga vuođđolágas.

Bargorievttálaš vástodoaimmaid jorgalahtton duođašangeatnegasvuohta lea lága fámolaččamus reaidu, mii mearkkaša geavatlaččat dan, ahte bargoaddi ferte duopmostuolus aukottomasti čájehit doaibmás vuođđuduvvan buhtes áššálaš sivaide, jos bargi vásiha makkárge bargoeavttuid heajudusa, bálkkávuolidusa dahje bargobáikki rievdadeami maŋŋá go lea dahkan siskkáldas dieđáhusa organisašuvnna kanálii almmá miehtama haga. Lossat duođašangeatnegasvuohta suddje bargi buot dilálašvuođain.

Sámi giellalága heiveheamis almmolaš eiseválddiin ferte fuolahit das, ahte dieđiheaddji oažžu buot vuostáiváldindieđuid, jearahallamiid, čilgehusaid ja máhcahagaid dan sámegillii, man son lea ieš válljen kanálas geavahit, almmá makkárge maŋonemiid haga dahje gáibádusa haga jorgalit áššebáhpáriid suomagillii iežas goasttádusain dahje ovttaskas bargi vásttu vuolde. Davvisámegiella lea virggálaš giella sámiid ruovttuguvllus.

Krypterejumit ja diehtodorvočovdosat galget leat nu dárkilit plánejuvvon ja doaibmat nu nannosit, ahte vel organisašuvnna alimus jođiheaddji, diehtojuohkima hoavda dahje serverbajásdoalli eai bastte goassege gávnnahit dieđiheaddji IP-čujuhusa, geavaheaddjidovddaldaga dahje rehkegoahtilogaid, mat sáhtášedje paljastit dieđiheaddji persovnnalaš identitehta dahje bargoortnega organisašuvnna siskkobealde. Diehtodorvu lea vuogádaga dehálamos vuođđoeaktu árgabeaivvis.

Suoma nationála gozihanvuogádagas Guovlohálddahusdoaimmahat ja Ruhtadanbearráigeahčču ovttasbargaba dárkilit Vuoigatvuođaoaivámuččain, vai juohkehaš geatnegas bargoaddi ollašuhttá lágalaš geatnegasvuođaidis almmá spiehkastagaid haga ja sihkkarastá dan, ahte dieđiheaddjit eai gártta hehttehusaid čuozáhattan siskkáldas dieđáhusa dahkama dihte geavatlaš bargoárggis. Eiseválddit gozihit lága čuovvuma čavgadit juohkehaččas.

Bargiid oassálastin ja ovttasbargomeannudeapmi ovttasbargolága mielde leat vuođđogáibádussan lágalaš dieđihankanála ásaheapmái, dasgo dieđihankanála vuođđudahttin almmá bargiid luohttámušolbmuid gulahallama haga buktá bargoaddái hálddahuslaš mávssuid ja dahká kanála atnuiváldimis lágahis meannudeami Suoma riektevuogádagas. Ovttasbargošiehtadallamat galget leat duođalaččat ja vuđolaččat.

Almmolaš hálddahusa ja eiseválddiid bealátkeahtesvuohta lea eaktun dásseárvosaš servodahkii, mas juohke virgeolbmo galgá bastit buktit ovdan mearrádusdahkama vádduid, vearroruđaid boasttogeavaheami dahje virgevuoigatvuođaid laimmahusaid almmá balu haga virggis eretcealkimis dahje virgehehttehusain. Rabasvuohta nannesta riikkavuložiid luohttámuša buot bálvalusaide.

Priváhtasektora stuorimus fitnodagat galget atnit dieđihankanála strategalaš reaidun siskkáldas riskahálddašeamis ja korpusiid stivremis, dasgo áigebále paljastuvvon lágahisvuođat ja ehtalaš boasttuvuođat sáhttet siskkáldas gieđahallama bokte bissehuvvot ovdalgo daid mielddisbuktá almmolaš skandálaid, áššedovdamuša manahusa dahje viiddis ekonomalaš vahágiid. Luohttámuš lea fitnodaga árvvoleamos opmodat márkaniin.

Sámi servodagas ja eamiálbmoga árbevirolaš ealáhusain luohttámuš vuođđuduvvá dásseárvosaš gulahallamii ja kollektiivvalaš árvvuide, man dihte dieđihankanála ferte heivehuvvot báikkálaš kultuvrralaš diliide nu ahte juohke bargi sáhttá dovdat iežas oadjebassan ja árvvusadnon dieđáhusa dahkama oktavuođas. Árbevierut ja lágalaš gáibádusat doibmet ovttasráđiid.

Guovlohálddahusdoaimmahat goziha bargoaddiid lágalaš geatnegasvuođaid deavdima miehtá riikka, ja dat sáhttá ásahit bargoaddái čavgada bággosáhku, jos siskkáldas dieđihankanála váilu dahje jos bargoaddi lea laimmahan nammadit sorjjasmeahttun gieđahallanolbmuid dieđáhusaid bealátkeahtes dutkamii. Bearráigeahččoeiseválddit gozihit lága čuovvuma čavgadit.

Diehtosuodjeáittardeaddji doaimmahat goziha diehtosuoji váikkuhusárvvoštallama (DPIA) čađaheami ja persovdnadieđuid gieđahallama viđa jagi sihkkunnjuolggadusa mielde, vai dieđihankanálain eai vurkkehuvvo dárbbašmeahttun persovdnadieđut dahje jáhkavuođa rihkkon áššebáhpárat guhkit go mii lea lágas mearriduvvon. Persovdnadieđuid suodji lea vuođđoriekteášši.

Almmolaš sektora hálddahuslaš meannudanortnet gáibida, ahte buot dieđiheami áigemearit dokumenterejuvvojit virggálaš beavdegirjjiin ja áššebáhpáriin, maid bokte eiseválddit ja riikkavuložat basttet dárkkistit lágalašvuođa ollašuvvama buot mearrádusproseassain miehtá Suoma riikka. Vuoigatvuođastáhta gáibida dievaslaš rabasvuođa ja áššáigullevašvuođa.

Priváhta fitnodagaid stivrrat ja jođihangottit kántet loahpalaš juridihkalaš vásttu das, ahte organisašuvnna siskkáldas dieđihankanála doaibmá lága 1171/2022 njuolggadusaid mielde ja ahte bargiid vuostáiváldindieđut ja máhcahatdieđáhusat doaimmahuvvojit kaleandorbeivviid čuovvumiin almmá makkárge vigiid haga. Jođihus ferte gozihit áigemeriid ollašuvvama jeavddalaččat.

Dávjjimusat jearrat (FAQ)

Heivehahtti láhkaásaheapmi

Láhka Eurohpá Uniovnna ja našuvnnalaš rievtti rihkkumiid dieđiheddjiid suodjaleamis

1171/2022

Almmolaš gáldu Finlex Almmolaš gáldu →