Geat fertejit ásahit siskkáldas dieđihankanála Suoma lága mielde?

Suoma nationála dieđiheaddjisuodjalanláhka eli virggálaš namain láhka Eurohpá uniovnna ja nationála rievtti rihkkumiin dieđiheaddji olbmuid suodjaleami birra (1171/2022) ásaha suopmelaš bargoaddiide viiddis ja dárkilis juridihkalaš geatnegasvuođaid siskkáldas dieđihankanála ásaheamis ja dieđáhusaid luohttámušlaš gieđahallamis organisašuvnna siskkobealde. Dás ii leat sáhka dušše fitnodaga eaktodáhtolaš ovddasvástádusprográmmas dahje ávžžuhusluonddatlaš hálddahusvuogis, muhto njuolgga čadni láhkaásahuslaš rámmis, man laimmaheapmi sáhttá mielddisbuktit mearkkašahtti juridihkalaš, hálddahuslaš ja ruđalaš sankšuvnnaid.

Lágalašvuohta lea eaktun dásseárvosaš ja dorvvolaš bargoeallimii. Almmolašvuohta suddje buot bargiid ja servodaga.

Láhka heiveha Suomas Eurohpá parlameantta ja ráđi direktiiva (EU) 2019/1937, muhto nationála láhkaaddi mearridii viiddidit lága ávnnaslaš soavpameasi mearkkašahtti viidábut go uniovnna minimagáibádusat ovddidivčče. Direktiiva vuojuha eanaš uniovnna rievtti surggiid rihkkumušaide, go fas suopmelaš láhka gokčá maiddái buhtes nationála láhkaásahusa vuostásaš daguid ja laimmahusaid guovddáš servodatlaš surggiin, nugo almmolaš skáhpomiin, finánsadoaimmain, buvttadorvvolašvuođas, johtolatdorvvolašvuođas, birasgáhttemis, suonjardan- ja njuovččadorvvolašvuođas, biebmodorvvolašvuođas, ealliid buresveadjimis, geavaheaddjesuojus sihke privátavuođa ja persovdnadieđuid suojis.

Sisdoallu gáibida vuđolaš juridihkalaš áddejumi organisašuvnnain. Bargoaddi ferte dovdat buot lága mearrádusaid.

Dán viiddis áššedovdiohpehis analyserejit dárkilit, mat organisašuvnnat leat lága mielde geatnegasat ásahit siskkáldas dieđihankanála, mo bargiid mearreávžžit rehkenastojuvvojit riektegeavadis, mat ealáhussuorggit gullet nollarádjesuorgái bargiidmearis fuolakeahttá ja mo konsernnaid sihke gielddaid ja buresveadjinguovlluid kanálačovdosat galget ordnejuvvot lágalaččat.

Priváhtasektora 50 bargi dábálaš ráddji ja heivehanáiggiid nohkan

Dieđiheaddjisuodjalanlága 10 §:a 1 momeantta namuhuvvon njuolggadusa mielde siskkáldas dieđihankanála ferte ásahit juohke priváhtasektora riektopersovdnii, man bálvalusas leat jeavddalaččat unnimustá 50 bargi, beroškeahttá organisašuvnna juridihkalaš fitnodathámis dahje ealáhussuorggi dábálaš riskadises. Geatnegasvuohta čatná fitnodatvuoigatvuođalaš hámis fuolakeahttá buot suopmelaš oasusseservviid, searvegottiid, kommandittiiservviid, rabas servviid sihke ávnnaslaš ja ekonomalaš servviid ja vuođđudusaid, jos daid bálvalusas bargá lágas dárkkuhuvvon mearri bargiid.

Vihttalogi bargi mearreávži lea ehdoton lágalaš ráddji. Heivehanáiggit leat juo nohkan loahpalaččat Suomas.

Lága fápmuiboahtinmearrádusain mearriduvvui cehkkolaš áigedávvalis, man ulbmilin lei addit iešguđetsturrosaš organisašuvnnaide doarvái áiggi dárbbašlaš teknihkalaš čovdosiid ja siskkáldas doaibmamálliid atnuiváldimii. Stuorra bargoaddit, maid bálvalusas leat unnimustá 250 bargi, bohte geatnegasvuođa biirii dakkaviđe lága fápmuiboahtima maŋŋá vuosttaš beaivve ođđajagimánus 2023. Gaskasturrosaš bargoaddiide, maid bargiidlohku lea 50 ja 249 bargi gaskkas, mieđihuvvui nationála siirdásanáigi, mii nogai loahpalaččat 17 beaivve juovlamánus 2023.

Juohke stuorra organisašuvdna kanta dál dievaslaš lágalaš vásttu. Kanála váilun sáhttá mielddisbuktit virgeoapmahačča sankšuvnnaid.

Dát mearkkaša geavatlaččat dan, ahte makkárge siirdásanáiggit dahje álkidahttimat eai leat šat fámus. Juohke unnimustá 50 olbmo bálkáhahtti priváhta organisašuvdna, mas ii dál leat doaimmas leahkki, lága gáibádusaid deavdi siskkáldas dieđihankanála, rihkku dál fámus leahkki láhkaásahusa ja heiveha njunnoša bearráigeahččoeiseválddiid doaimmaide sihke vejolaš buhtadusgáibádusaide dilis, mas boasttuvuođas dieđihan olmmoš vásiha hehttehusa kanála váiluma dihte.

Bargiidmeari rehkenastinnjuolggadusat ja bargorievttálaš dulkongeavat

Geavatlaš heiveheamis guovddáš gažaldahkan loktana dávjá dat, mo dajaldat 'jeavddalaččat unnimustá 50 bargi' galgá ipmirduvvot ja rehkenastojuvvot organisašuvnna árgabeaivvis dilálašvuođain, main bargiid mearri rievddadallá mánnosaččat jagiáiggiid, sadjásašvuođaid dahje mearreáigásaš prošeavttaid dihte. Lága ovdabargguid (HE 147/2022 vp) mielde doibmiin čujuhuvvo organisašuvnna sajáiduvvan ja dábálaš bargiidnávcca mearrái, mii árvvoštallojuvvo váldoáššis ovddit kaleandorjagi dahje loahpahuvvon rehketdoallobaji mánnosaš bargiidloguid gaskameari vuođul.

Bargosopamušláhka mearrida bargiid rievttálaš sajádaga dárkilit. Oaivemearri mearrida láhkadási rievttálaččat ja sitovasti.

Árvvoštallamis heivehuvvojit suopmelaš bargosopamušlága (55/2001) sajáiduvvan prinsihpat sihke ovttasbargolága (1333/2021) dulkonsuorggit, mas rehkenastimii lohkkot buot toistasepmosii fámus leahkki bargosopamušas leahkki ollesáigge bargit, mearreáigásaš bargit sopamušaid bisttu suhteessa, oahpposoahpamusbarget sihke bálkkálaš hárjehallit, geaid gehččojuvvo bargat barggu jođiheami ja bearráigeahču vuolde ekonomalaš vástagotti vuostá.

Oasseáigge bargit lohkkojuvvojit mielde iešheanalis olmmožin árvvoštallamis. Bargiiduollan vástu bissu álo bargoaddis almmolaččat.

Rehkenastimii eai dan sadjái lohkojuvvo iešheanalis ealáhusdoallit, freelancerat dahje konsuallat, geat doibmet fitnodahkii bargovádjosoahpamuša dahje vuollásašsoahpamuša vuođul iežaset fitnodaga ovddas almmá bargosopamušgaskavuođa dovdomearkkaid haga. Maiddái láigobargiid eai lohkat mielde geavaheaddjifitnodaga iežas 50 olbmo ráddjái, dasgo sin virggálaš bargoaddi lea bargonávcca láigoheaddji fitnodat, vaikko sis lea ge lága 5 §:a vuođul iešheanalis vuoigatvuohta geavahit geavaheaddjifitnodaga dieđihankanála.

Ealáhussuorggálaš nollarádji: Geatnegasvuohta almmá bargiidráji haga

Láhkaaddi gávnnahii dihto servodaga doaimma dáfus ealátdehaleaddji ja nannosat ekonomalaš dahje dorvvolašvuođalaš riskka siskkildeaddji surggiin geatnegasvuođa kanála ásaheapmái leat nu earenoamáš dehaleamos, ahte dan ii sáhttán čatnat 50 bargi mearreávžái. Dieđiheaddjisuodjalanlága 10 §:a 2 momeanttas mearriduvvojit nollaráji ealáhussuorggit, main doibmi riektopersovnnaid ferte ásahit siskkáldas dieđihankanála beroškeahttá das, leago daid bálvalusas vihttalogi, vihtta vai áidna áidnaris bargi.

Finánsamárkana dorvvolašvuohta gáibida eavttohisa ja dievaslaš gozihusa. Nollarádji guoská buot regulerejuvvon doibmiide poikkeuksetta.

Nollarádji guoská vuosttažettiin olles finánsasuorggi njuolggadussuorgái ja Finánsabearráigeahču (Fiva) gozihussii gulliide, nugo kredihttalágádusdoaimmas addojuvvon lága (610/2014) mukasaš vurkkadasbáŋkkuide ja kredihtaovttastumiide, sijoituspalvelulága (747/2012) mukasaš sijoituspalvelufitnodagaide, sijoitusrahastolága (213/2019) mukasaš foandafitnodagaide, molssaektosašfoanddaid hoitaide, dáhkádusfitnodatlága (521/2008) mukasaš dáhkádusfitnodagaide sihke máksinlágáduslága (297/2010) vuollásaš máksinbálvalusfálliide ja elektrovnnalaš ruhtasearvegottiide.

Ekonomalaš boasttuvuođat sáhttet vahágahttit olles servodaga luohttámuša. Ruhtamárkanat gáibidit áibbas dievaslaš lágalašvuođa juohkehaččas.

Nubbin nollarádji ollá ruhtapesema ja terrorisma ruhtadeami eastadeamis addojuvvon lága (444/2017) heivehansuorgái gulli dieđihangeatnegas riektopersovnnaide dan muddui go dain gáibiduvvojit earenoamáš siskkáldas meannudanvuogit, fárus maiddái virtuálaválljodaga fálliide, ruhtadanlágádusaide ja pánttiaddinlágádusaide, sihke siviilalindiimmu dorvvolašvuođa doibmiide, fanasdorvvolašvuođas vástideaddji mearrajohtolaga fitnodagaide ja hámandoalliide.

Almmolaš suorggi geatnegasvuođat stáhtas, buresveadjinguovlluin ja gielddain

Almmolaš válddi geavaheddjiin ja almmolaš vearroruđaid hálddašeaddji eiseválddiin gáibiduvvo alimus vejolaš rabasvuođa, ehtalašvuođa ja vuoiggalašvuođa dási buot mearrádusdahkamis ja bálvalusbuvttadeamis. Dieđiheaddjisuodjalanlága 10 §:a njuolggadusat geatnegahttet almmolaš suorggi poikkeuksellisen viidát ja ásahit almmolašsearvegottiide geatnegasvuođa doallat sorjjasmeahttun ja hehttehis dieđihankanála.

Almmolaš hálddahus galgá leat álo ehtalaš ovdagovvan. Vuoigatvuođaoaivámuš goziha stáhta ja gielddaid doaibmama.

Stáhtahálddahusa oasis kanála ásahangeatnegasvuohta guoská poikkeuksetta buot stáhta virgedoaimmahagaid, ministeriijaid, iešheanalis guovddášvirgedoaimmahagaid, stáhta lágádusaid ja duopmostuoluid daid sturrodagas dahje virgeolbmo mearis fuolakeahttá, mii dáhkida dan, ahte stáhtahálddahusa virgeolbmuin lea álo geavahusas suddjejuvvon geaidnu hálddahusa siskkáldas boasttuvuođaid ovdanduvdimii.

Gielddain lea guovddáš rolla árgabeaivvi bálvalusaid addimis. Virgeolbmot fertejit bastit dieđihit boasttuvuođain dorvvolaččat.

Buot Suoma 21 buresveadjinguovllu, HUS-ovttastupmi sihke Helssega gávpoga sosiála-, dearvvašvuođa- ja gádjundoaibmasuorgi leat lága vuođul geatnegasat doallat siskkáldas dieđihankanála, go fas gielddalaš sektoris geatnegasvuohta guoská jeavddalaččat unnimustá 50 bargi dahje virgeolbmo bálkáhahtti gielddaid ja gielddaidovttastumiid, unna gielddaid bargiid sáhttidettiin jorgasit njuolgga Vuoigatvuođaoaivámučča doaimmahaga keskitetty ulkoisen kanála beallai.

Konsernnaid siskkáldas kanálat ja resursaid juogadeapmi tytäryhtiöiden gaskkas

Máilmmiviidosaš ja nationála konsernnain badjánii lága válmmaštallanmuttos ollu gažaldagat das, sáhttágo konsernna eadnifitnodat vástidit keskitetty kaikkien vuollásašfitnodagaid dieđáhusaid gieđahallamis ovttain oktasaš vuogádagain, vai gáibidago láhka sierra dieđihankanálaid ásaheami juohke konsernna juridihkalaš ovttadahkii. Eurohpá komissiovnna virggálaš dulkosat ja Suoma nationála lága 10 §:a 3 momeanta ásahit dása čielga rájiid.

Resursaid juogadeapmi gáibida dárkilis siskkáldas njuolggadusaid bargobáikkis. Báikkálaš vástu bissu álo dan vuollásašfitnodagas virggálaččat.

Lága mielde gaskasturrosaš priváhtasektora fitnodagat, maid bálvalusas leat 50–249 bargi, sáhttet juogadit resursaid siskkáldas dieđihankanála ásaheamis ja dieđáhusaid vuostáiváldimis, mii mearkkaša, ahte konsernna vuollásašfitnodagat sáhttet geavahit oktasaš teknihkalaš alsttá ja oktasaš dutkantiimma čielggademiid dahkamii goluid seastima ja áššedovdamuša keskitetmisa dihte.

Stuorra vuollásašfitnodagat fertejit doallat iežaset sierra kanála. Eadnifitnodat ii oaččo gieđahallat buot dieđáhusaid automáhtalaččat.

Stuorra unnimustá 250 bargi bálkáhahtti vuollásašfitnodagain ferte goit leat iežas iešheanalaš siskkáldas dieđihankanála, mas dieđáhusaid vuostáiváldin ja álgoceahki gieđahallan dáhpáhuvvet báikkálaččat, jos dieđiheaddji ii atte namuhuvvon miehtama ášši sirdimii eadnifitnodaga dutkamii.

Gieđahallamis vástideaddji olbmuid nammadeapmi, sorjjasmettumodat ja hehttehisvuohta

Dieđihankanála ásaheapmi gáibida teknihkalaš prográmma lassin doaibmaválddálaš ja luohttevaš olbmuid nammadeami gieđahallanprosessii. Dieđiheaddjisuodjalanlága 11 § gáibida, ahte bargoaddi ferte nammadit ovtta dahje máŋga dieđáhusaid gieđahallamis vástideaddji olbmo dahje doaimmaheaddji, geas lea doarvái áššedovdamuš ja doaimmat sorjjasmettumodat doaimmaidis bealátkeahtes dikšumii.

Gieđahallit galget doaibmat iešheanalaččat ja bealátkeahttát árgabeaivvis. Esteellisyys estää puolueellisen toiminnan kaikissa tutkinnoissa čielgasit.

Vástoolbmuid láhkaásahuslaš doaimmaide gullá dieđáhusaid vuostáiváldin, vuostáiváldindieđu doaimmaheapmi dieđiheaddjái 7 beaivvis, oktavuođadoallan dieđiheaddjái lassičielggadusaid oažžumii, dieđáhusa doallatpaikkansapitävyyden vuđolaš dutkan sihke njulgejeaddji doaimmaid ávžžuheapmi organisašuvnna njunnošii boasttuvuođa eretváldimii.

Dutkan ferte čađahuvvot almmá áššáigullevašmeahttun maŋoneami haga. Gieđahallanolbmot leat čatnasan jávohisvuhtii lágalaš vásttu vuolde.

Erenoamáš kriittalaš bealli lea hehttehisvuohta ja bealátkeahtesvuohta. Jos dieđáhus guoská ovtta nammaduvvon vástoolbmuin dahje su njuolgga hoavdda, proseassas ferte leat válmmas várreortnet, man bokte namuhuvvon olmmoš hehttejuvvo dakkaviđe dieđáhusa gieđahallamis ja teknihkalaš oaidnimis. Dieđihankanála luohttevašvuohta gahččá, jos dieđiheaddji sáhttá eahpidit eahpiduvvon olbmo beassat gieđahallat su persovdnadieđuid dahje dieđáhusa sisdoalu.

Áigemeriid eavttoheapmevuohta: 7 beaivvi duođaštus ja 3 mánu máhcahatgeatnegasvuohta

Dieđiheaddjisuodjalanlága 12 § ásaha bargoaddái guokte čavgada, kaleandorbeivviide čadnojuvvon áigemeari, maid doahttaleami laimmaheapmi vuoigadahttá dieđiheaddji sirdásit njuolgga toissijažii olgguldas dieđihankanálii almmá suoji massima haga.

Áigemearit leat striŋggat ja čatnet juohkehačča. Bargoaddi ii sáhte šiehtadallat áigemeriin eret.

Vuosttaš áigemearri guoská dieđáhusa vuostáiváldima nannema: bargoaddi dahje nammaduvvon vástoolmmoš ferte doaimmahit dieđiheaddjái vuostáiváldindieđu maŋimustá 7 beaivvi siste dieđáhusa vuostáiváldimis. Áidna spiehkastahkan lea dilli, mas dieđiheaddji lea namuhuvvoniin gieldán vuostáiváldindieđu doaimmaheami dahje mas vuostáiváldindieđu doaimmaheapmi hehttehivččii dieđiheaddji persovnnalašvuođa suoji.

Duođaštus doaimmahuvvo automáhtalaččat UNOVOX vuogádaga bokte dakkaviđe. Dieđiheaddji oažžu nannosaš duođaštusa vuostáiváldimis almmá maŋonemiid.

Nubbi áigemearri guoská máhcahaga addima: bargoaddi ferte addit dieđiheaddjái dieđu doaimmain, mat dieđáhusa vuođul leat čađahuvvon dahje plánejuvvon čađahuvvot boasttuvuođa njulgemii, maŋimustá 3 mánu siste vuostáiváldindieđu doaimmaheamis. Máhcahagas galgá čilgejuvvot dahkkon doaimmat sihke ákkat válljejuvvon doibmii dahje sivat dasa, manne doaimmaide ii leat álgon.

Teknihkalaš ja meannudanlaš gáibádusat: Kanála doaibmahámit ja juksahašvuohta

Dieđiheaddjisuodjalanlága 13 § mearrida dárkilit dat teknihkalaš ja doaimmat eavttut, maid siskkáldas dieđihankanála ferte deavdit leat lága mielde lágalaš. Kanála plánemis ja čađaheamis ferte vuosttažettiin sihkkarastit dieđiheaddji ja dieđáhusas namuhuvvon goalmmát oassebeali persovnnalašvuođa eavttohisa luohttámušlašvuođa nu, ahte áššáigullevašmeahttun olbmuin hehttejuvvo beassan dieđuide.

Dábálaš e-poasta ii dáhkida dásseárvosaš suoji. IP-čujuhusat paljastit dieđiheaddji saapumispaikan helposti järjestelmän lokeista.

Láhka gáibida, ahte dieđihankanála ferte dahkat vejolažžan dieđáhusa dahkama unnimustá čálalaččat dahje njálmmálaččat, dahje goappašiid vugiiguin. Jos kanála čađahuvvo njálmmálažžan, dat sáhttá ordnejuvvot telefonbálvalussan dahje eará jietnadieđáhusvuogádaga bokte. Dasa lassin lágas mearriduvvo namuhuvvoniin, ahte dieđiheaddji bivdagis sutnje ferte ordnet vejolašvuođa dahkat dieđáhusa persovnnalaš čoahkkimis govttolaš áiggi siste bivdaga ovddideamis.

Persovnnalaš čoahkkin gáibida dárkilis beavdegirjji čállima dakkaviđe. Dieđiheaddjis lea vuoigatvuohta dárkkistit beavdegirjji sisdoalu ovttas.

Geavatlaččat árbevirolaš e-poastačujuhusat dahje rabas máhcahatvuođut eai deavdde lága asettain čavgada gáibádusaid, dasgo e-poasttaid metadieđut ja IP-čujuhusat vurkkehuvvojit organisašuvnna IT-vuogádagaide ja IT-bajásdoalus lea dávjá beassan boastabovssaid sisdoaluide. Ođđaáigásaš, krypterejuvvon SaaS-vuođot alsttá nugo UNOVOX sirre dieđáhusdieđuid organisašuvnna iežas IT-infrastruktuvrras ja fállá dievaslaš geahčis geahčái -krypterema sihke guovtteguvllot anonyma viestintä.

Diehtosuodjeláhkaásahusa ja arkiivva oktiiheiveheapmi: 5 jagi sihkkunnjuolggadus

Dieđihankanála bajásdoallu kytkeytyy njuolgga Eurohpá uniovnna oppalaš diehtosuodjeásahussii (GDPR) sihke nationála diehtosuodjeláhkii (1050/2018). Persovdnadieđuid gieđahallan dieđihankanálas vuođđuduvvá láhkaásahuslaš geatnegasvuođa doahttaleapmái (GDPR 6 artihkkala 1 čuoggá c alaoassi). Diehtosuodjeáittardeaddji doaimmahat goziha persovdnadieđuid gieđahallama lágalašvuođa dieđihankanálain.

Vihtta jagi lea láhkaásahusa ehdoton enimmäisaika. Dárbbašmeahttun persovdnadieđut sihkkojuvvojit viipymättä ja automáhtalaččat.

Dieđiheaddjisuodjalanlága 29 §:a mielde dieđihankanálii čoggon dieđut ja dieđáhusáššegirjjit fertejit sihkkojuvvot viđa jagi siste dieđáhusa saapumisesta, jos daid seailluheappi guhkibut ii leat dárbbašlaš jođus leahkki duopmostuoloproseassa, virgeoapmahašdutkama dahje eará lága mukasaš siva dihte. Dárbbašmeahttun persovdnadieđut, main ii leat mearkkašupmi ášši čielggadeami dáfus, fertejit sihkkojuvvot dakkaviđe almmá maŋoneami haga.

Arkiivadoallu gáibida dárkilis rutiinnaid ja bearráigeahču. Vuogádat ferte sihkkarastit dieđuid jávkadeami automáhtalaččat.

Rekisterinpitäjä ferte dasto čađahit diehtosuodjelága ja GDPR 35 artihkkala gáibidan diehtosuoji váikkuhusárvvoštallama (DPIA) ovdalgo kanála váldojuvvo atnui, dasgo kanálas gieđahallojuvvojit earenoamáš hearkkes ja rihkuslaš eahpádusaide laktáseaddji persovdnadieđut.

Ovttasbargošiehtadallamat (YT-proseassa) ja bargiid oassálastin kanála ásaheamis

Suomas dieđihankanála atnuiváldin laktása earránmettumosat nationála bargoriektái ja ovttasbargoláhkii (1333/2021). Ovttasbargolága heivehansuorgái gulli fitnodagain, main bargá jeavddalaččat unnimustá 20 bargi, siskkáldas dieđihankanála ásaheapmi ja dan teknihkalaš ordneheamit gullet bákkolaš gulahallama ja ovttasbargošiehtadallamiid biirii.

Ovttasbargoláhka gáibida ságastallama ovdal mearrádusa dahkama. Almmá beavdegirjji haga bargoaddi lea rihkkon lága.

Bargoaddi ferte čađahit ovdal kanála teknihkalaš rahpat ovttasbargolága mukasaš gulahallama bargiid ovddasteddjiiguin, nugo luohttámušolbmouin, luohttámušáirrasiin dahje bargosuodjeáirrasiin. Šiehtadallamiin gieđahallojuvvojit dieđihankanála prinsihpat, gieđahalliid nammadeapmi, diehtosuodjegažaldagat sihke bargiid persovdnadieđuid suodjaleapmi gozihan- ja dieđihanvuogádagain.

Luohttámušáirasat ovddastit bargiid dásseárvosaččat dáin šiehtadallamiin miehtá. Šiehtadallamat galget leat duođalaččat ja vuđolaččat ovdal.

Dán ovttasbargomeannudeamis ferte ráhkadit dárkilis ja virggálaš beavdegirjji, man goappašat bealit vuolláičállet. Beavdegirjjis galgá boahtit ovdan šiehtadallamiid áigi, oassálastit, gieđahallon áššit sihke vejolaš bargiid ovddasteddjiid cealkámušat ja mearkkašumit. Dát beavdegirji lea dehaleamos áššegirji, man bargosuodjevirgeoapmahaš dárkkista bearráigeahčadettiin bargoaddi láhkaásahuslaš geatnegasvuođaid deavdima.

Vástodoaimmaid eavttohisa gielddus ja jorgalahtton duođašangeatnegasvuohta

Dieđiheaddjisuodjalanlága 23 § ásaha eavttohisa vástodoaimmaid gielddu. Bargoaddi dahje dan ovddasteaddji ii oaččo čuozihit dieđiheaddjái dahje su lagasgillii makkárge njuolgga dahje eahpenjuolgga hehttehusaid dahje negatiivvalaš doaimmaid dieđáhusa dahkama dihte. Vástodoaibman gehččojuvvojit viidát buot bargorievttálaš ja geavatlaš vahátlaš dagut, nugo bargosopamuša erettohpuma, purkama, geahččalanáigepurkama, lomauttamista, várrehusa addima, bargobajiid heajut muuttima, bálkká vuolidamista, bónusaid biehttaleapmi dahje hárjehallama ja bajideami tahallista hehttema.

Buot vástodoaimmat leat laissa jyrkästi kiellettyjä. Jorgalahtton duođašangeatnegasvuohta suddje bargi riekteproseassas täysimääräisesti.

Jos dieđiheaddji vásiha makkárge ovdalis namuhuvvon doaimmain dieđáhusa dahkama maŋŋá, soavpameassái boahtá lága 24 §:a mukasaš jorgalahtton duođašangeatnegasvuohta. Dát lea duopmostuoloproseassas poikkeuksellisen lossat taakka bargoaddái: bargi dárbbaša dušše čájehit dahkán dieđáhusa ja šaddan hehttehusa čuozáhattan. Dán maŋŋá bargoaddi ferte aukottomasti bastit čájehit, ahte doaibma vuođđuduvai buhtes áššálaš ja dohkkehuvvon ákkaide, main ii lean makkárge oktavuohta dahkkon dieđáhussii.

Duopmostuollu árvvoštallá bargoaddi ákkaid čavgadit juohke áššis. Vahátbuhtadusat sáhttet loktanit stuorran duopmostuolu mearrádusain.

Jos bargoaddi ii nákce dán duođaštusa ovddidit, dat duomihuvvo dieđiheaddjisuodjalanlága 25 §:a vuođul máksit dieđiheaddjái čielga buhtadusa (hyvitys), man sturrodaga árvvoštaladettiin váldojuvvo vuhtii vástodoaimma duođalašvuohta, bargoaddi moittevašvuohta ja dieđiheaddjái šaddan ávnnaslaš ja heakkalaš gillámuš. Buhtadussii ii leat lágas mearriduvvon bajitrádji.

Sámi giellaláhka ja kielelliset oikeudet dieđihankanálas

Suoma vuođđoláhka (731/1999) 17 § dáhkida sápmelaččaide eamiálbmogin vuoigatvuođa doalahit ja ovddidit iežaset giela ja kultuvrra. Sámi giellaláhka (1086/2003) vástida dán perusvuoigatvuođa geavatlaš ollašuvvamis eiseválddiin ja almmolaš bálvalusain Sámiid ruovttuguvllus (Eanodat, Anár, Ohcejohka ja Soađegili Lappi bálgosa guovlu).

Gielalaš vuoigatvuođat gullet buohkaide tasa-arvoisesti miehtá. Sámegiela geavaheapmi dieđihankanálas lea láhkaásahuslaš perusoikeus Suomas.

Dieđiheaddjisuodjalanlága olis dát mearkkaša dan, ahte ruovttuguvllu gielddain, buresveadjinguovllus ja stáhta virgedoaimmahagain dieđihankanála ferte doaibmat njuovžilit maiddái sámegillii (davvisámegiella, anárašgiella ja nuortalašgiella). Sápmelaš bargis lea lágalaš vuoigatvuohta dahkat dieđáhusa iežas eatnigillii ja oažžut vuostáiváldindieđu ja máhcahaga seamma gillii.

Vuoigatvuohta iežas giela geavaheapmái lea áibbas eavttoheapme. Eiseválddit eai sáhte gáibidit bargi jorgalit áššebáhpáriid.

UNOVOX alsttá fállá dán olles gielalaš doarjaga automáhtalaččat, mii dáhkida vuoiggalašvuođa ja mielddisbuktá dan, ahte gielalaš hehttehusat eai goassege hehtte boasttuvuođaid ilmoittamista sámiid ruovttuguvllus dahje olles riikkas.

Bearráigeahččoeiseválddit Suomas: Bargosuodjalus, Fiva ja Vuoigatvuođaoaivámuš

Suoma dieđiheaddjisuodjalusvuogádaga gozihus lea juogaduvvon čielgasit mearriduvvon stáhta eiseválddiide sin doaibmasuorggi mielde. Guovlohálddahusdoaimmahaga (AVI) bargosuodjeluohkká goziha dábálaš bargoaddiid geatnegasvuođa ásahit siskkáldas kanála sihke vástodoaimmaid gielddu doahttaleami bargobáikkiin.

Tillsynsviranomainen dárkkista kanála doaimma säännöllisesti ja vuđolaččat. Uhkasakko sáhttá mearriduvvot jos bargoaddi laimmaha kanála.

Ruhtadanbearráigeahčču (Fiva) goziha nollarádjái gullevaš finánsamárkana doibmiid, báŋkkuid, foanddaid ja dáhkádusfitnodagaid kanálageatnegasvuođaid ja daid teknihkalaš luohttevašvuođa. Fiva sáhttá ásahit almmolaš várrehusaid ja hálddahuslaš mávssuid laimmahusaid dihte.

Finánsamárkanat gáibidit stabilitehta ja dorvvolašvuođa buot dásiin. Bearráigeahčču doaibmá fápmolaččat rihkkumiid eastadeamis miehtá.

Vuoigatvuođaoaivámučča doaimmahat (Justitiekanslersämbetet) doaibmá keskitettynä ulkoisena ilmoituskanavana buot dain dilálašvuođain, main bargoaddis ii leat siskkáldas kanála, siskkáldas kanála ii doaimma lágalaččat dahje dieđiheaddjis lea ágga ballat vástodoaimmain siskkáldas dieđiheami maŋŋá.

Ásahusaid ja servviid geatnegasvuođat: Eaktodáhtolaš searvvit ja vuođđudusat

Dieđiheaddjisuodjalanláhka ii guoskka dušše gávppálaš fitnodagaide dahje almmolaš eiseválddiide, muhto dat čatná seamma ládje buot priváhtarievttálaš juridihkalaš persovnnaid, main bálvalusas leat jeavddalaččat unnimustá vihttalogi bargi. Dát mearkkaša dan, ahte stuorra eaktodáhtolaš searvvit, girkolaš searvegottit, fágalihtut, valáštallansearvvit ja vuođđudusat gullet lága heivehansuorgái, jos daid bálkkáhuvvon bargiid lohku deavdá 50 bargi lágalaš kriteara.

Eaktodáhtolaš searvvit kántet vásttu ruđalaš doaimmas almmolaččat. Stivrra ovddasvástádus lea čielga buot lágalaš dásiin.

Searvvi dahje vuođđudusa stivra kanta dievaslaš juridihkalaš vástu das, ahte organisašuvnnas lea sajis lágalaš siskkáldas dieđihankanála, mas vástoolbmot leat nammaduvvon ja mas dieđiheaddji identitehta lea olles suojis. Eaktodáhtolaš doaimmas dieđihankanála nannesta siskkáldas ehtalašvuođa ja eastá ruđalaš väärinkäytösten dahje boasttodaguid šaddama, mii livččii stuorra vahát searvvi almmolaš árvui ja ruhtadeapmái.

Luohttámuš searvvi doibmii lea eaktun doarjagiid oažžumii. Kanála ásaheapmi nannesta servodatlaš luohttámuša searvvi stivrii.

Siskkáldas njuolggadusaid ferte čállit čielgasit ja juohkit buot bálkkálaš bargiide ja eaktodáhtolaš doibmiide. Vaikko eaktodáhtolaš eaktobargit eai lohkojuvvo 50 bargi mearrái, sis lea lága 5 §:a vuođul dievaslaš vuoigatvuohta geavahit kanála boasttuvuođaid ilmoittamii almmá ballama haga.

Sámedikki ja sámi ásahusaid erenoamáš sajádat Suoma lágas

Sámediggi lea sámiid álbmotválljen parlameanta ja almmolašrievttálaš iešstivrenehkan, mii ovddasta sámiid nationála ja riikkaidgaskasaš oktavuođain. Stáhtahálddahusa almmolaš organisašuvdnan Sámediggi ferte doallat fámus siskkáldas dieđihankanála, mas davvisámegiela sajádat lea vuođđolágalaččat dáhkiduvvon ja mas buot bargit ja bargoovttasbargit sáhttet dorvvolaččat dieđihit makkárge hálddahuslaš dahje ekonomalaš boasttuvuođain.

Sámedikki doaibma gáibida dievaslaš rabasvuođa ja ehtalašvuođa. Ásahus doallá fámus lágalaš dieđihankanála davvisámegillii.

Seamma njuolggadus guoská sámi oahpahusguovddážii (SAKK), Sámi musea Siidii ja eará almmolaš sámi ásahusaide, mat doibmet stáhta dahje gielddaid doarjagiin. Sámi giellalága (1086/2003) mielde dain lea njuolgga geatnegasvuohta bálvalit bargiid ja álbmoga sámegillii, mii mearkkaša dan, ahte dieđihankanála geavahanlihttu, dieđáhuslomake ja gieđahallanolbmuid addin vuostáiváldinčujuhusat fertejit leat fállun buot golmma Suoma sámegillii: davvisámegillii, anárašgillii ja nuortalašgillii.

Anárašgiella ja nuortalašgiella leat seamma dásis lágas. Juohke sámegielat bargis lea seamma lágalaš vuoigatvuohta.

UNOVOX alsttá lea áidna sertifiserejuvvon vuogádat, mii fállá dán dievaslaš sámegielat lobi ja mii dáhkida sámi bargiid vuođđoriekteguoskevaš gielalaš dásseárvvu ollašuvvama dieđihankanála geavaheamis ilman kompromissaid.

Buresveadjinguovlluid sosiála- ja dearvvašvuođabálvalusaid geatnegasvuođat

Suoma historjjá stuorámus hálddahusođastus buvttii 21 ođđa buresveadjinguovllu ja HUS-ovttastumi, mat vástidit olles riikka sosiála-, dearvvašvuođa- ja gádjundoaimma bálvalusain. Dáid stuorra almmolašsearvegottiid bálvalusas leat deseniid duhát bargit, ja daid hálddašan ruđat leat miljárddat eurot, mii dahká daid earenoamáš hearkkes čuozáhattan boasttuvuođaide ja finánsariskkaide.

Dearvvašvuođabálvalusat gáibidit alimus dási luohttámušlašvuođa ja dorvvu. Potiántasuodji lea dearvvašvuođabargiid dehálamos geatnegasvuohta árgabeaivvis.

Dieđiheaddjisuodjalanlága mielde buot buresveadjinguovllut leat geatnegasat doallat siskkáldas kanála, mas vuhtiiváldojuvvojit buohccidorvvolašvuohta, potiántasuodji ja sosiálabálvalusaid luohttámušlašvuohta. Dearvvašvuođafuolahusa bargis ferte leat áibbas dorvvolaš geaidnu dieđihit hoidomeaddimiin, lágahis skáhpomiin dahje dálkkaslaš boasttodaguin almmá ballama haga virgehehttehusain dahje bargoaddi vástedoaimmain.

Lappi buresveadjinguovlu vástida sámegielat bálvalusain ruovttuguvllus. Buresveadjinguovllus lea lágalaš geatnegasvuohta fállat dorvvolaš reeiti.

Lapin hyvinvointialue (Lappi buresveadjinguovlu) lea dás earenoamáš sajádagas, dasgo dan doaibmaguvlui gullá olles Sámiid ruovttuguovlu. Buresveadjinguovllus lea dasto lágalaš geatnegasvuohta sihkkarastit, ahte sámegielat dearvvašvuođabargiin ja ássiin lea pätevä ja dorvvolaš sámegielat dieđihanreitti buot dilálašvuođain.

Almmolaš skáhpomat ja hilguma sankšuvnnat bargoaddái

Almmolaš skáhpomiin (hankintalaki 1397/2016) gáibiduvvo fitnodagain alimus dási lobálašvuohta ja ehtalašvuođa njuolggadusaid čuovvun. Gielddat, buresveadjinguovllut ja stáhta ministeriijat leat ásahan gáibádusa, ahte stuorra bálvalusfálliin ferte leat sajis lágalaš dieđiheaddjisuodjalankanála ovdalgo sii sáhttet vuoitit almmolaš gilvvuid ja oažžut miljonsoahpamušaid.

ESG-gáibádusat čatnet juohke stuorra priváhta fitnodaga. Fálaldatgilvvut gáibidit dievaslaš lágalašvuođa duođaštusa fállis.

Jos priváhta fitnodat, mas leat badjel 50 bargi, laimmaha dieđihankanála ásaheami, dat rihkku tvingande lainsäädäntöä ja sáhttá šaddat hilgojuvvot almmolaš fálaldatgilvvuin ehtalaš eavttuid deavddekeahttáivuođa dihte. Dasa lassin fitnodaga jođihus sáhttá šaddat persovnnalaš vahátbuhtadusvástui oamasteddjiid ovddas, jos fitnodat massá dehaleamos soahpamušaid kanála váiluma geažil.

Ekonomalaš vahágat sáhttet leat stuorrát fitnodahkii. Jođihus kanta vásttu soahpamušaid massimis eiseválddiide.

UNOVOX kanála ásaheapmi sihkkarastá fitnodahkii almmolaš ESG- ja compliance-dohkkeheami, mii doaibmá nannosis vuoittádallannávccan ja duođašta tilaajille, ahte organisašuvdna doallá buot lágalaš geatnegasvuođaidis alimus árvvus.

Geavatlaš skenáriat: Mo 50 bargi mearri heivehuvvo sámiid ruovttuguvllus

Sámiid ruovttuguvllus ja Davvi-Suomas doibmi organisašuvnnaide njuolggadusaid heiveheapmi gáibida báikkálaš ealáhuseavttuid dárkilis ipmirdeami. Čuovvovaš geavatlaš skenáriat čalmmustahttet, mo láhka heivehuvvo iešguđetlágan bargoaddiide:

Geavatlaš heiveheapmi gáibida dárkilis juridihkalaš dulkomiid. Juohke bargoaddidilli lea iešheanalaš ja gáibida árvvoštallama.

• Skenário 1: Turisma- ja luopmofitnodat Soađegilis (65 bargi dálvit). Fitnodagas leat 20 bistevaš bargi ja 45 mearreáigásaš dálvebargi. Go gaskamearálaš jahkásaš bargiid mearri ylittää 50 bargi ráji, fitnodat lea geatnegas ásahit siskkáldas kanála. Fitnodat vállje UNOVOX vuogádaga, mii doaibmá sihke suomagillii ja davvisámegillii.
• Skenário 2: Huksehusfitnodat Anáris (35 bargi). Fitnodagas leat 35 bargi iige dat bargga finánsa- dahje rahapesusuorggis. Fitnodagas ii leat lágalaš pakko ásahit kanála, muhto dat ásaha kanála eaktodáhtolaččat nannet luohttámuša ja beassat mielde gieldda stuorra skáhpoide.
• Skenário 3: Ohcejoga gielda (Utsjoen kunta, ca 1 200 ássi). Gielddas leat vuollel 10 000 ássi, muhto das leat badjel 50 bargi bargoaddilin. Danne gielddas lea lágalaš geatnegasvuohta doallat kanála. Go Ohcejohka lea Suoma áidna sámegielat eanetlogugielda, kanálas davvisámegiela sajádat lea áibbas guovddžis.
• Skenário 4: Sámi buvttadanfitnodat (15 bargi). Fitnodat buvttada ealliidbiepmu ja heiveha biebmodorvvolašvuođa njuolggadusaid. Vaikko bargiid mearri lea vuollel 50, dat sáhttá geavahit kanála laadunvalvontaan ja nannet árvvu riikkaidgaskasaš márkaniin.
• Skenário 5: Ruvkedoaibma Lappis (180 bargi). Stuorra ruvkefitnodat gokčá birasgáhttema ja työturvallisuuslága njuolggadusaid. Fitnodat ferte lágalaččat doallat kanála ja čađahit yt-šiehtadallamat ovdal kanála rahpat.

Bargosuodjevirgeoapmahačča bearráigeahččovásáhusat ja dárkkistusat

Suoma bargosuodjevirgeoapmahaš (Työsuojeluviranomainen / RFV) lea álggahan viiddis bearráigeahččokampánjjaid, main dárkkistuvvojit fitnodagaid ja almmolaš ásahusaid dieđihankanálat ja daid meannudanvuogit. Virgeoapmahaš dárkkista earenoamážit čuovvovaš áššiid:

Bearráigeahččodárkkistusat boahtet dieđitkeahttá bargoaddiide miehtá Suoma. Virgeoapmahaš gáibida čálalaš duođaštusaid kanála doaimmas.

• Leago organisašuvnnas čálalaš ja virgálalaš dieđiheaddjisuodjaluspolitiikka, mii lea juogaduvvon buot bargiide?
• Leatgo siskkáldas gieđahallit nammaduvvon virggálaš mearrádusain ja leatgo sii ožžon doarvái skuvlejumi sorjjasmettumodatii ja salassapitoon?
• Leago kanála teknihkalaš dáfus nu dorvvolaš, ahte IT-bajásdoalli dahje hoavda ii beasa oaidnit dieđiheaddji identitehta?
• Čuvvojitgo 7 beaivvi vuostáiváldindieđu ja 3 mánu máhcahaga lágalaš áigemearit dokumenterejuvvon vugiin?
• Leago yhteistoimintamenettely čađahuvvon ja beavdegirji vuolláičállojuvvon ovdal kanála atnuiváldima?

Áigemeariid laimmaheapmi buktá garrasit sankšuvnnaid bargoaddái. Geatnegasvuođat leat lágalaččat čatnit buot bargoaddiide.

Jos bargoaddis váilot dáhpáhusaid duođašteaddji áššebáhpárat, virgeoapmahaš addá čálalaš geatnegasvuođa ja ásaha mearreáiggi vigiid njulgemii. Jos vigit eai njulgejuvvo, virgeoapmahaš sáhttá ásahit tuntuva eaktosáhkku (uhkasakko), mii sáhttá lassánit juohke mánu dasságo kanála deavdá lága buot kritearaid.

UNOVOX-alsttá teknologalaš čovdosat siskkáldas kanála dorvvasteamis

Lágalaš gáibádusaid deavdin gáibida eanet go dušše e-poastta dahje dábálaš neahttaskovi. Dábálaš IT-vuogádagat vurkkejit IP-čujuhusaid ja rehkegoahtilogaid, mat sáhttet paljastit dieđiheaddji identitehta minuhtaid siste.

Moderni krypteren suddje organisašuvnna mainneha bealátkeahttát. UNOVOX fállá dievaslaš teknologalaš dorvvu buohkaide.

UNOVAX fállá Suoma márkanii heivehuvvon alsttá, mii vástida buot Láhka 1171/2022, EU-direktiivva ja GDPR gáibádusaide:

• Zero-Knowledge krypteren: Dieđáhus krypterejuvvo neahttalohkkis nu ahte dušše nammaduvvon gieđahallit besset lohkat dan. Eai ge servendoallit beasa oaidnit sisdoalu.
• IP-čujuhusaid automáhtalaš sihkkun: Vuogádat ii vurkke IP-čujuhusaid dahje rehkegoahtilogaid tietokantii goassege.
• Metadieđuid eretváldin: Buot laktosat (Word, PDF, govat) saniterejuvvojit automáhtalaččat nu ahte EXIF- ja čálli dieđut sihkkojuvvojit ovdal gieđahallanolbmo oaidnima.
• Guovtteguvllot anonyma ságastallan: Dieđiheaddji oažžu sierra koda ja beassansáni, maiguin son sáhttá ságastallat gieđahalliiguin ja vuostáiváldit 7 beaivvi ja 3 mánu dieđuid almmá persovdnadieđuid almmutkeahttá.
• Gielalaš dásseárvu: Olles doarjja davvisámegillii, suomagillii, ruoŧagillii ja eŋgelasgillii.

Válljemiin UNOVOX alsttá organisašuvdna sihkkarastá täyden lágalašvuođa ja fállá bargiidis alimus dási suoji väärinkäytösten paljastamises.

Suoma nationála hálddahusrievtti ja riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid guovddáš prinsihpat gáibidit, ahte juohke bargi galgá bastit dieđihit boasttuvuođain almmá makkárge balu haga virggi massimis dahje siskkáldas hehttehusain, dasgo almmolaš beroštupmi ja lágalašvuođa goziheapmi leat álo vuođđodásis dehaleappot go ovttaskas organisašuvnna siskkáldas hállu čiehkat boasttuvuođaid almmolašvuođas ja bearráigeahččoeiseválddiin. Juohkehaččas lea lágalaš vuoigatvuohta dorvvolaš bargoelámái.

Dieđiheaddjisuodjalanlága vuđolaš ulbmilin lea láhčit dakkár lágalaš birrasa, mas eŋgelasgielat, suomagielat, ruoŧagielat ja davvisámegielat dieđiheaddjit leat áibbas dásseárvosaš sajádagas, go sii meannudit organisašuvnna siskkáldas boasttuvuođaid ja gáibidit bealátkeahtes čielggadeami ovdalgo ášši sirdása almmolaš eiseválddiid dahje duopmostuoluid gieđahallamii beroškeahttá das makkár virgeceahkis dieđiheaddji bargá. Gielalaš vuoigatvuođat gullet eamiálbmogii njuolgga vuođđolágas.

Bargorievttálaš vástodoaimmaid jorgalahtton duođašangeatnegasvuohta lea lága fámolaččamus reaidu, mii mearkkaša geavatlaččat dan, ahte bargoaddi ferte duopmostuolus aukottomasti čájehit doaibmás vuođđuduvvan buhtes áššálaš sivaide, jos bargi vásiha makkárge bargoeavttuid heajudusa, bálkkávuolidusa dahje bargobáikki rievdadeami maŋŋá go lea dahkan siskkáldas dieđáhusa organisašuvnna kanálii almmá miehtama haga. Lossat duođašangeatnegasvuohta suddje bargi buot dilálašvuođain.

Sámi giellalága heiveheamis almmolaš eiseválddiin ferte fuolahit das, ahte dieđiheaddji oažžu buot vuostáiváldindieđuid, jearahallamiid, čilgehusaid ja máhcahagaid dan sámegillii, man son lea ieš válljen kanálas geavahit, almmá makkárge maŋonemiid haga dahje gáibádusa haga jorgalit áššebáhpáriid suomagillii iežas goasttádusain dahje ovttaskas bargi vásttu vuolde. Davvisámegiella lea virggálaš giella sámiid ruovttuguvllus.

Krypterejumit ja diehtodorvočovdosat galget leat nu dárkilit plánejuvvon ja doaibmat nu nannosit, ahte vel organisašuvnna alimus jođiheaddji, diehtojuohkima hoavda dahje serverbajásdoalli eai bastte goassege gávnnahit dieđiheaddji IP-čujuhusa, geavaheaddjidovddaldaga dahje rehkegoahtilogaid, mat sáhtášedje paljastit dieđiheaddji persovnnalaš identitehta dahje bargoortnega organisašuvnna siskkobealde. Diehtodorvu lea vuogádaga dehálamos vuođđoeaktu árgabeaivvis.

Suoma nationála gozihanvuogádagas Guovlohálddahusdoaimmahat ja Ruhtadanbearráigeahčču ovttasbargaba dárkilit Vuoigatvuođaoaivámuččain, vai juohkehaš geatnegas bargoaddi ollašuhttá lágalaš geatnegasvuođaidis almmá spiehkastagaid haga ja sihkkarastá dan, ahte dieđiheaddjit eai gártta hehttehusaid čuozáhattan siskkáldas dieđáhusa dahkama dihte geavatlaš bargoárggis. Eiseválddit gozihit lága čuovvuma čavgadit juohkehaččas.

Bargiid oassálastin ja ovttasbargomeannudeapmi ovttasbargolága mielde leat vuođđogáibádussan lágalaš dieđihankanála ásaheapmái, dasgo dieđihankanála vuođđudahttin almmá bargiid luohttámušolbmuid gulahallama haga buktá bargoaddái hálddahuslaš mávssuid ja dahká kanála atnuiváldimis lágahis meannudeami Suoma riektevuogádagas. Ovttasbargošiehtadallamat galget leat duođalaččat ja vuđolaččat.

Almmolaš hálddahusa ja eiseválddiid bealátkeahtesvuohta lea eaktun dásseárvosaš servodahkii, mas juohke virgeolbmo galgá bastit buktit ovdan mearrádusdahkama vádduid, vearroruđaid boasttogeavaheami dahje virgevuoigatvuođaid laimmahusaid almmá balu haga virggis eretcealkimis dahje virgehehttehusain. Rabasvuohta nannesta riikkavuložiid luohttámuša buot bálvalusaide.

Priváhtasektora stuorimus fitnodagat galget atnit dieđihankanála strategalaš reaidun siskkáldas riskahálddašeamis ja korpusiid stivremis, dasgo áigebále paljastuvvon lágahisvuođat ja ehtalaš boasttuvuođat sáhttet siskkáldas gieđahallama bokte bissehuvvot ovdalgo daid mielddisbuktá almmolaš skandálaid, áššedovdamuša manahusa dahje viiddis ekonomalaš vahágiid. Luohttámuš lea fitnodaga árvvoleamos opmodat márkaniin.

Sámi servodagas ja eamiálbmoga árbevirolaš ealáhusain luohttámuš vuođđuduvvá dásseárvosaš gulahallamii ja kollektiivvalaš árvvuide, man dihte dieđihankanála ferte heivehuvvot báikkálaš kultuvrralaš diliide nu ahte juohke bargi sáhttá dovdat iežas oadjebassan ja árvvusadnon dieđáhusa dahkama oktavuođas. Árbevierut ja lágalaš gáibádusat doibmet ovttasráđiid.

Guovlohálddahusdoaimmahat goziha bargoaddiid lágalaš geatnegasvuođaid deavdima miehtá riikka, ja dat sáhttá ásahit bargoaddái čavgada bággosáhku, jos siskkáldas dieđihankanála váilu dahje jos bargoaddi lea laimmahan nammadit sorjjasmeahttun gieđahallanolbmuid dieđáhusaid bealátkeahtes dutkamii. Bearráigeahččoeiseválddit gozihit lága čuovvuma čavgadit.

Diehtosuodjeáittardeaddji doaimmahat goziha diehtosuoji váikkuhusárvvoštallama (DPIA) čađaheami ja persovdnadieđuid gieđahallama viđa jagi sihkkunnjuolggadusa mielde, vai dieđihankanálain eai vurkkehuvvo dárbbašmeahttun persovdnadieđut dahje jáhkavuođa rihkkon áššebáhpárat guhkit go mii lea lágas mearriduvvon. Persovdnadieđuid suodji lea vuođđoriekteášši.

Dávjjimusat jearrat (FAQ)

Heivehahtti láhkaásaheapmi

Láhka Eurohpá Uniovnna ja našuvnnalaš rievtti rihkkumiid dieđiheddjiid suodjaleamis

1171/2022

Almmolaš gáldu Finlex Almmolaš gáldu →