Mo dieđihankanála gieđahallan galgá dokumenterejuvvot Suoma lágas?

Suoma dieđiheaddjisuodjalanláhka (1171/2022) ásaha bargoaddiide čavgada ja dárkilis geatnegasvuođa dokumenteret buot dieđihankanála doaimmaid, saapunut dieđáhusaid, gieđahallanmearrádusaid ja njulgejeaddji toimenpiteitä. Dás ii leat sáhka dušše bargoaddi siskkáldas arkivointivuogis, muhto lágalaš geatnegasvuođas, man čuovvun mearrida bargoaddi riektesuoji ja bealátkeahtesvuođa duopmostuoluin ja bearráigeahččoeiseválddiid dárkkistusain.

Dokumenteren lea bargoaddi dehálamos riektesuodji riidodiliin. Almmá čálalaš duođaštusa haga bealušteapmi šaddá veadjemeahttumin.

Lága 29 § mearrida dárkilit persovdnadieđuid seailluhanáiggis, mii lea vihtta jagi dieđáhusa saapumisesta, go fas lága 13 § ásaha striŋgga njuolggadusaid njálmmálaš ja čálalaš dieđáhusaid girjemii. Dasa lassin Eurohpá uniovnna oppalaš diehtosuodjeásahus (GDPR) ja nationála diehtosuodjeláhka (1050/2018) gáibidit osoitusvelvollisuuden (osoitusgeatnegasvuođa) deavdima buot gieđahallanmuttuin.

Dán vuđolaš ohpehis analyserejit njálmmálaš dieđáhusaid girjennjuolggadusaid, viđa jagi arkiivaáiggi, DPIA-váikkuhusárvvoštallama čađaheami, bargosuodjevirgeoapmahačča bearráigeahččogáibádusaid sihke UNOVOX alsttá automáhtalaš audit-loggaid ja dokumentašuvdnareaidduid.

Njálmmálaš dieđáhusaid girjen- ja jietnagieđahallannjuolggadusat

Dieđiheaddjisuodjalanlága 13 §:a mielde dieđiheami ferte sáhttit dahkat maiddái njálmmálaččat, jos bargoaddi lea fállan dán vejolašvuođa dahje jos dieđiheaddji bivdá persovnnalaš čoahkkima. Njálmmálaš dieđáhusaid dokumenteremii lágas mearriduvvojit erenoamáš dárkilis muođut, maid laimmaheapmi sáhttá mielddisbuktit duođaštusa hilguma duopmostuolus.

Njálmmálaš dieđáhus gáibida dievaslaš jáhkavuođa ja dárkkisvuođa. Gieđahallanolbmot leat čatnasan lágalaš jávohisvuhtii.

Jos njálmmálaš dieđiheapmi dáhpáhuvvá telefovnnas dahje eará jietnavuogádagas, gieđahallanolbmot sáhttet bádvet ságastallama dušše dalle jos dieđiheaddji lea addán dasa njuolgga miehtama ovddalgihtii. Jos bádvejupmi ii leat vejolaš dahje miehtan váilu, gieđahalli ferte ráhkadit ságastallamis dárkilis ja virggálaš beavdegirjji, mas boahtá ovdan dieđáhusa olles ávnnaslaš sisdoallu.

Dieđiheaddjái ferte addit vejolašvuođa dárkkistit beavdegirjji sisdoalu. Son sáhttá njulget meaddimiid ja vuolláičállit beavdegirjji.

Seamma njuolggadus guoská persovnnalaš čoahkkimiidda: vástoolmmoš ferte čállit čoahkkimis virggálaš beavdegirjji, man goappašat bealit vuolláičállet čoahkkima loahpas, mii dáhkida duođaštusa aukottomuutta bearráigeahččoeiseválddiid ovddas.

Viđa jagi lágalaš arkiivaáigi: Lága 29 §:a sihkkunnjuolggadus

Dieđiheaddjisuodjalanlága 29 §:a 1 momeanta ásaha áibbas ehdoton enimmäisáiggi dieđihankanálii čoggon áššebáhpáriid ja persovdnadieđuid seailluheapmái: buot dieđut fertejit sihkkojuvvot maŋimustá viđa jagi siste dieđáhusa saapumisesta organisašuvnna siskkáldas kanálii.

Vihtta jagi lea lága ehdoton enimmäisaika. Dárbbašmeahttun dieđut fertejit sihkkojuvvot dakkaviđe almmá maŋoneami.

Dán viđa jagi áiggi duohken lea Suoma bargorievtti ja vahátbuhtaduslága sajáiduvvan vanhentumisáigi, mii addá bealálaččaide doarvái áiggi ovddidit vejolaš riektegáibádusaid ja čielggadit vástodoaimmaid lágalašvuođa almmá ahte persovdnadieđut vurkkejuvvojit agibeaivái.

Áidna lágalaš spiehkastahkan lea dilli, mas dieđáhusa vuođul lea álggahuvvon virggálaš duopmostuoloproseassa, bargosuodjedutkan dahje rihkusdutkan. Dakkár dilis dieđuid oažžu seailluhit dasságo riekteproseassa lea loahpalaččat nohkan ja mearrádus lea ožžon lágalaš fámu.

Dárbbašmeahttun persovdnadieđut, main ii leat mearkkašupmi ášši dutkamii, fertejit sihkkojuvvot dakkaviđe ovdal viđa jagi nohkama.

DPIA (Diehtosuoji váikkuhusárvvoštallan) ja GDPR 35 artihkkala gáibádusat

Dieđihankanála atnuiváldin mielddisbuktá earenoamáš alladási riskkaid persovdnadieđuid suodjaleapmái, dasgo kanálas gieđahallojuvvojit hearkkes rihkuseahpádusat, bargobirasriiddut ja olbmuid eallindiliid guoskkahit dieđut. Danne rekisterinpitäjä ferte čađahit GDPR 35 artihkkala gáibidan diehtosuoji váikkuhusárvvoštallama (DPIA) ovdalgo kanála rahppojuvvo.

DPIA-árvvoštallan lea lágalaš geatnegasvuohta juohke bargoaddái. Diehtosuodjeáittardeaddji goziha dán velvoitteen čuovvuma miehtá Suoma.

DPIA-dokumeanttas ferte analyseret čuovvovaš vuđolaš áššiid:

• Gieđahallandoaimmaid vuđolaš govvádus: Mo persovdnadieđut čoggojit, gieđahallojuvvojit, vurkkejuvvojit ja sihkkojuvvojit vuogádagas dárkilit ja lágalaččat.
• Dárbbašlašvuođa ja viidodaga dárkilis árvvoštallan: Manne persovdnadieđuid gieđahallan lea dárbbašlaš lágalaš geatnegasvuođaid deavdimii bargoaddidilis.
• Riskkaid ja váraid dievaslaš árvvoštallan: Makkár váraid vuogádat mielddisbuktá dieđiheaddji ja eahpiduvvon olbmo vuođđorivttiide organisašuvnnas.
• Teknihkalaš ja organisatoralaš suodjedoaimmat: Makkár krypteren, beassanstivren ja anonimitehtamekanismmat leat sajis vahágiid eastadeapmái árgabeaivvis.

DPIA-raporta ferte vurkkejuvvot compliance-arkiivvas ja dat ferte leat gárvvisin ovddiduvvot diehtosuodjeáittardeaddjái bivdaga mielde.

Ovttasbargomeannudeami (YT-proseassa) beavdegirjjit ja bargiid oassálastin

Suoma ovttasbargoláhka (1333/2021) geatnegahttá organisašuvnnaid main bargá unnimustá 20 bargi, čađahit vuđolaš gulahallama bargiid luohttámušolbmuiguin ovdal dieđihankanála teknihkalaš atnuiváldima. Dán proseassas ráhkaduvvon beavdegirji lea dehaleamos áššegirji bargoaddi lágalašvuođa duođašteamis.

Ovttasbargoláhka gáibida ságastallama ovdal mearrádusa dahkama. Almmá beavdegirjji haga bargoaddi lea rihkkon lága.

Beavdegirjjis galgá boahtit ovdan čuovvovaš dárkilis áššit:

• Šiehtadallamiid áigi, báiki ja oassálastit nugo stivrra ovddasteaddjit ja bargiid luohttámušolbmot.
• Gieđahallon áššit nugo kanála teknologalaš alsttá, vástoolbmuid nammadeapmi, anonimitehtaprinsihpat ja diehtosuodjegažaldagat.
• Bargiid ovddasteddjiid cealkámušat, mearkkašumit ja vejolaš spiehkastagat bargoaddi evttohussii dárkilit girjejuvvon.
• Goappašat bealálaččaid virggálaš vuolláičállosat ja mearrádusa loahpalaš fápmui boahtin almmá maŋonemiid haga.

Jos bargoaddis váilu dát beavdegirji, bargosuodjevirgeoapmahaš sáhttá gávnnahit kanála atnuiváldima lágahisin ja ásahit bargoaddái hyvityssakko bargiid luohttámušolbmuide.

Gieđahallanolbmuid nammadanmearrádusat ja esteellisyys-beavdegirjjit

Lága 11 § gáibida bargoaddi nammadit virggálaččat ovtta dahje máŋga gieđahallanolbmo. Dán nammadeamis ferte ráhkadit čálalaš mearrádusa, mas mearriduvvojit vástoolbmuid doaibmaválddit, jávohisvuođageatnegasvuohta ja sorjjasmeahttunvuođa rámit.

Gieđahallit galget doaibmat iešheanalaččat ja bealátkeahttát árgabeaivvis. Esteellisyys estää puolueellisen toiminnan kaikissa tutkinnoissa čielgasit.

Juohke dieđáhusa gieđahallama álggus vástoolbmot fertejit čađahit ja dokumenteret formalalaš esteellisyys-árvvoštallama (hehttehisvuođa árvvoštallama). Jos vástoolmmoš lea lahkaheakkalaš, bargoustibit dahje njuolgga ovttasbargi eahpiduvvon olbmui, su ferte dakkaviđe eretcealkit ášši gieđahallamis.

Esteellisyys-beavdegirjjis galgá boahtit ovdan ákkat hehttehisvuhtii ja mearrádus várreolbmo atnuiváldimis. Dát dokumeanta dáhkida dutkama luohttevašvuođa duopmostuolus.

Jorgalahtton duođašangeatnegasvuohta ja bargoaddi bealuštandokumentašuvdna

Dieđiheaddjisuodjalanlága 24 § ásaha jorgalahtton duođašangeatnegasvuođa bargoaddi vahágin buot dilálašvuođain, main bargi vásiha negatiivvalaš doaimmaid dieđáhusa dahkama maŋŋá. Dát lea bargoaddái lossat lágalaš taakka, man vuostá bealušteapmi lea veadjemeahttun almmá vuđolaš dokumentašuvnna haga.

Bargoaddi ferte duopmostuolus aukottomasti čájehit doaibmás laillisuutta. Bargi dárbbaša dušše čájehit dahkán dieđáhusa lágalaččat.

Bargoaddis ferte leat čálalaš duođaštus das, ahte makkárge bargoeavttuid heajudeapmi, bálkkávuolideapmi dahje erettohpuma mearrádus vuođđuduvai buhtes áššálaš sivaide, mat ledje dokumenterejuvvon ovdal dieđáhusa saapumisen dahje main ii lean makkárge oktavuohta dieđáhusii.

Jos bargoaddis váilot dáhpáhusaid duođašteaddji áššebáhpárat, duopmostuollu duomiiha bargoaddi máksit dieđiheaddjái stuorra hyvitysa lága 25 §:a vuođul almmá bajitráji haga.

Sámi giellalága heiveheapmi arkiivii ja dokumentašuvdnii

Sámi giellaláhka (1086/2003) vástida sápmelaččaid vuođđolágalaš gielalaš rivttiin. Sámiid ruovttuguvllus almmolaš eiseválddiin ja gielddain dieđihankanála dokumentašuvdna ferte doalahuvvot maiddái davvisámegillii, anárašgillii ja nuortalašgillii.

Sámegiella lea virggálaš giella sámiid ruovttuguvllus miehtá. Sápmelaš bargis lea vuoigatvuohta oažžut áššebáhpáriid sámegillii.

Vuostáiváldindieđut, jearahallanbeavdegirjjit ja 3 mánu máhcahatdieđáhusat fertejit leat arkiivvas sámegillii jos dieđáhus lea dahkkon sámegillii. UNOVOX alsttá fállá automáhtalaš sámegielat arkiivadokumentašuvnna.

Gielalaš dásseárvu lea vuođđorivttiid guovddáš ášši. Dokumentašuvdna ja giella doibmet ovttas bargiid dorvun.

Dát sihkkarastá dan, ahte sámi bargiid vuoigatvuođat leat álo duođaštuvvon ja lágalaččat arkiivojuvvon Suoma lága gáibidan vugiin.

Bargosuodjevirgeoapmahačča (AVI) dárkkistuspaketti ja compliance-gáibádusat

Guovlohálddahusdoaimmahat (AVI) bargosuodjevirgeoapmahažžan goziha bargoaddiid lágalaš geatnegasvuođaid miehtá Suoma. Bearráigeahččodárkkistusain virgeoapmahaš bivdá bargoaddis dakkaviđe čuovvovaš dokumentašuvdnapaketti:

Bearráigeahččodárkkistusat boahtet dieđitkeahttá bargoaddiide miehtá Suoma riikka. Virgeoapmahaš gáibida čálalaš duođaštusaid kanála doaimmas.

• Virggálaš dieđiheaddjisuodjaluspolitiikka ja bargiid dieđihančujuhusat leat gárvvisin dokumenterejuvvon organisašuvnnas.
• Ovttasbargomeannudeami (YT) vuolláičállojuvvon beavdegirji mii duođašta bargiid luohttámušolbmuid oassálastima.
• Diehtosuoji váikkuhusárvvoštallan (DPIA-raporta) mii deavdá GDPR 35 artihkkala gáibádusaid dievaslaččat.
• Gieđahallanolbmuid nammadanmearrádusat ja jávohisvuođasoahpamušat maid bokte sorjjasmeahttunvuohta lea dáhkiduvvon.
• Manipulerekeahtes logga mii čájeha 7 beaivvi ja 3 mánu áigemeriid doahttaleami árgabeaivvis.

Jos bargoaddis váilot dáhpáhusaid duođašteaddji áššebáhpárat, virgeoapmahaš addá kehotuksen ja sáhttá ásahit tuntuva eaktosáhkku (uhkasakko), mii lassána dasságo dokumentašuvdna lea lágalaš dásis.

Almmolaš sektora erenoamášvuođat: Gielddat ja buresveadjinguovllut

Almmolaš hálddahusas gielddat, buresveadjinguovllut ja stáhta virgedoaimmahagat fertejit čuovvut almmolašvuohtalága (621/1999) ja arkiivalága (831/1994) mearrádusaid seammás go sii heivehit dieđiheaddjisuodjalanlága salassapitomääräyksiä.

Almmolaš virgeolbmuin lea geatnegasvuohta doaibmat bealátkeahttát ja njuovžilit. Salassapito čatná buot virgeolbmuid ankarasti miehtá riikka.

Dieđiheaddji identitehta ja su dahkan dieđáhus leat ehdottomasti salassa pidettäviä virgeoapmahaččain. Almmolaš arkiivvaide oažžu merket dušše ášši dábálaš registrerenkoda almmá dieđiheaddji persovdnadieđuid haga.

Buresveadjinguovlluin dearvvašvuođabargiid dieđáhusat potiántadorvvolašvuođas gáibidit johtilis siskkáldas dutkama ja dárkilis girjema.

Gielddain almmolaš skáhpomiid boasttuvuođat fertejit čielggaduvvot golmma mánu siste virggálaš beavdegirjjiiguin.

Finánsasurggiid dokumentašuvdnagáibádusat ja Finánsabearráigeahču (Fiva) goziheapmi

Finánsamárkaniin báŋkkuid, sijoituspalvelufitnodagaid ja dáhkáduslágádusaid ferte deavdit vel garrasat gáibádusaid. Finánsabearráigeahčču (Fiva) goziha nollarádjái gullevaš doibmiid dokumentašuvdnageatnegasvuođaid čuovvuma miehtá Suoma riikka.

Finánsasurggiin dokumenteren eastá stuorra ruđalaš vahágiid ja korrupšuvnna. Fiva sáhttá ásahit almmolaš várrehusaid ja hálddahusmávssuid.

Finánsaásahusain dieđáhusat guoskkahit dávjá stuorra ruđalaš riskkaid, man dihte dieđiheami teknologalaš dorvu ja áššebáhpárat fertejit leat auditerejuvvon alimus dásis. Fiva gáibida čálalaš raporttaid kanála doaimmas jahkásaččat.

UNOVOX fállá finánsasurggiide automáhtalaš compliance-moduvlla, mii duođašta Fivai buot lágalaš gáibádusaid doahttaleami.

Sámedikki ja sámi ásahusaid hálddahuslaš dokumentašuvdnageatnegasvuohta

Sámediggi lea sámiid álbmotválljen parlameanta ja almmolašrievttálaš iešstivrenehkan, mii ovddasta sámiid nationála ja riikkaidgaskasaš oktavuođain. Stáhtahálddahusa almmolaš organisašuvdnan Sámediggi ferte doallat fámus dokumenterejuvvon siskkáldas dieđihankanála, mas davvisámegiela sajádat lea vuođđolágalaččat dáhkiduvvon.

Sámedikki bargit fertejit bastit dieđihit dorvvolaččat ja suollemasat. Ásahus fállá dievaslaš dokumentašuvnna sámegillii árgabeaivvis.

Seamma njuolggadus guoská sámi oahpahusguovddážii (SAKK), Sámi musea Siidii ja eará almmolaš sámi ásahusaide. Sámi giellalága (1086/2003) mielde dain lea njuolgga geatnegasvuohta bálvalit bargiid ja álbmoga sámegillii arkiivvadokumentašuvnnas maiddái.

Jos sámi ásahusa siskkáldas kanála váilu, bargis lea vuoigatvuohta sirdásit Vuoigatvuođaoaivámučča olgguldas kanálii sámegillii.

Siskkáldas dutkama beavdegirjjit ja vuoiggalaš gieđahallama dáhkideapmi

Go dieđáhus boahtá organisašuvnna siskkáldas kanálii, nammaduvvon vástoolbmot fertejit álggahit áššálaš ja bealátkeahtes dutkama. Dutkama juohke lávki ferte leat dárkilit dokumenterejuvvon virggálaš beavdegirjjiin, vai bealálaččaid vuođđovuoigatvuođat eai vahágahttojuvvo.

Dutkangeatnegasvuohta gáibida áššálašvuođa ja objektiivvalaš duođaštusaid ohcama. Eahpiduvvon olbmui ferte addit vejolašvuođa bealuštallat iežas.

Vástoolbmot fertejit čállit beavdegirjjiid buot jearahallamiin, duođaštusaid čohkkemis ja ekspearttaid konsulteremis. Eahpiduvvon olbmo bealuštandieđut fertejit merkejuvvot beavdegirjái seamma dárkilit go váidaleaddji ákkat.

Loahpalaš dutkanraporta ferte sisdoallat ákkastallon loahppajurdagiid ja evttohusaid njulgejeaddji toimenpiteistä jođihussii.

Diehtosuodjelága ja GDPR minimointiprinsihppa dieđihankanála arkiivvas

Diehtosuojalaki (1050/2018) ja GDPR 5 artihkkala tietojen minimointiperiaate geatnegahttet organisašuvnna gieđahallat dušše dakkár persovdnadieđuid, mat leat áibbas dárbbašlaš dieđáhusa gieđahallamii ja dutkamii. Dárbbašmeahttun dieđut fertejit sihkkojuvvot dakkaviđe.

Minimointiprinsihppa guoská buot persovdnadieđuide dieđihankanála arkiivvas. Rekisterinpitäjä kantaa juridihkalaš vásttu dieđuid lágalašvuođas.

Jos dieđáhusas máinnašuvvojit goalmmát olbmot, geat eai liitu rihkkumii makkárge láhkái, sin persovdnadieđut, nugo namma, ámmát ja oktavuođadieđut, fertejit automáhtalaččat sensurerejuvvot dahje sihkkojuvvot áššebáhpáriin ovdalgo dutkan joatkašuvvá.

Diehtosuodjeáittardeaddji sáhttá sáhkuhit bargoaddi, jos kanálii čoggon dárbbašmeahttun persovdnadieđut seailluhuvvojit lágahis vuogi mielde.

Konsernnaid siskkáldas arkiivadoallu ja eadnifitnodaga vástut

Máilmmiviidosaš ja nationála konsernnain badjánit dávjá váttis juridihkalaš gažaldagat das, mo dieđihankanála arkiiva galgá ordnejuvvot konsernna eadnifitnodaga ja tytäryhtiöiden gaskkas. Eurohpá komissiovnna virggálaš dulkosat ja Suoma nationála láhka ásahit dása čielga rájiid.

Stuorra vuollásašfitnodagain ferte leat iežaset iešheanalaš arkiiva. Eadnifitnodat ii oaččo gieđahallat buot dieđáhusaid automáhtalaččat.

Lága 10 §:a 3 momeantta mielde gaskasturrosaš vuollásašfitnodagat (50–249 bargi) sáhttet juogadit siskkáldas kanála ja arkiivaresursaid eadnifitnodagain, muhto stuorra unnimustá 250 bargi bálkáhahtti fitnodagain ferte álo leat iežaset báikkálaš kanála, arkiiva ja báikkálaš gieđahallit Suomas.

Jos bargi vásiha ahte konsernna siskkáldas arkiiva ii leat luohttevaš, bargis lea lága 7 §:a vuođul njuolgga vuoigatvuohta jorgasit Suoma Vuoigatvuođaoaivámučča olgguldas kanála beallai.

Vástodoaimmaid eastadanplána ja bargoaddi bealuštanduođaštusat

Bargoaddis ferte leat sajis čálalaš vástodoaimmaid eastadanplána, mii sihkkarastá dan ahte dieđiheaddji ii vásiha hehttehusaid bargobáikkistis. Lága 23 § gieldá buot vástodoaimmaid, nugo bálkkávuolideami, eretcealkima, bargohuvvama ja virgeceahki vuolideami.

Vástodoaimmaid gielddus lea riekteproseassas sitova ja ehdoton. Bargoaddi ferte duođaštit doaibmás vuođđuduvvan buhtes áššálaš sivaide.

Jos bargoaddi mearrida dahkat makkárge personálariikkaid dieđiheaddji ektui, buot ákkat fertejit leat dokumenterejuvvon ovddalgihtii almmá makkárge liituma haga dieđáhussii. Čálalaš árvvoštallamat, bargoárvvoštallamat ja beavdegirjjit leat áidna bealuštus duopmostuolus.

Almmá dokumentašuvnna haga duopmostuollu heiveha lága 24 §:a mukasaš jorgalahtton duođašangeatnegasvuođa ja tuomitsee bargoaddi hyvityksiin.

Almmolaš skáhpomiid ja ESG-raportterema dokumentašuvdnaeavttut

Almmolaš skáhpomiin (hankintalaki 1397/2016) gáibiduvvo fitnodagain alimus dási lobálašvuohta ja ehtalašvuođa njuolggadusaid čuovvun. Gielddat, buresveadjinguovllut ja stáhta ministeriijat leat ásahan gáibádusa, ahte stuorra bálvalusfálliin ferte leat sajis lágalaš dieđiheaddjisuodjalankanála dokumenterejuvvon vugiin.

ESG-gáibádusat čatnet juohke stuorra priváhta fitnodaga miehtá riikka. Fálaldatgilvvut gáibidit dievaslaš lágalašvuođa duođaštusa fállis.

Jos priváhta fitnodat laimmaha dokumentašuvnna ásaheami dahje viggá hehttet bargiid geavaheamis kanála, dat rihkku tvingande lainsäädäntöä ja sáhttá šaddat hilgojuvvot almmolaš fálaldatgilvvuin ehtalaš eavttuid deavddekeahttáivuođa dihte.

Dasa lassin fitnodaga jođihus sáhttá šaddat persovnnalaš vahátbuhtadusvástui oamasteddjiid ovddas, jos fitnodat massá dehaleamos soahpamušaid dokumentašuvnna váiluma geažil.

Kriptográfalaš audit-logga ja dáhpáhusaid verifiseren riekteproseassain

Elektronalaš duođaštusa luohttevašvuohta duopmostuoluin gáibida, ahte dieđihankanála teknologalaš logga lea manipulerekeahtes ja kriptográfalaččat varmennettu. Dábálaš teakstafiillat dahje Excel-taulukot eai dohkkehuvvo riekteproseassain luohttevaš duođaštussan.

Kriptográfalaš áigečujuhus dáhkida logga aitoutta riekteproseassas dievaslaččat. IT-bajásdoalli ii bastte rievdadit vurkkejuvvon loggaid.

Juohke dáhpáhus, nugo dieđáhusa saapuminen, vuostáiváldindieđu vuolggaheapmi, gieđahallanolbmo beassan áššebáhpáriidda ja máhcahaga addin bargái, ferte oažžut SHA-256 hash-árvvu ja SHA-kriptográfalaš áigestempli.

Dát vuogádat fállá bargoaddái ja bargái máilmmi garraseamos lágalaš duođaštusa das, ahte buot lágalaš áigemearit ja meannudanvuogit leat čuvvojuvvon njuovžilit.

Geavatlaš skenáriat: Dokumenteren praktihkalaš bargoelámis

Čuovvovaš geavatlaš skenáriat Davvi-Suomas ja sámiid ruovttuguvllus čájehit, mo dokumentašuvdna doaibmá praktihkas:

Praktihkalaš skenáriat čalmmustahttet lágalaš meannudanvugiid árgabeaivvis. Juohke bargoaddidilli gáibida dárkilis riekteárvvoštallama.

• Skenário 1: Turismafitnodat Muonios (75 bargi). Bargi dieđiha njálmmálaččat bargobirasdorvvolašvuođa boasttuvuođain. Vástoolmmoš čállá beavdegirjji ja goappašat bealit vuolláičállet dan. Dokumentašuvdna lea lágalaš ja áššálaš.
• Skenário 2: Ohcejoga gielda (Utsjoen kunta). Gieldda virgeolmmoš dieđiha davvisámegillii skáhpomboasttuvuođain. Gielda arkiivo sámegielat áššebáhpáriid ja doaimmaha máhcahaga 60 beaivvis sámegillii dárkilit.
• Skenário 3: Ruvkedoaibma Soađegilis (210 bargi). Bargi dieđiha birasnuoskkideamis. Bargoaddi sihkku dieđáhusa ovdal viđa jagi nohkama riekteproseassa áigge. Bargoaddi duomihuvvo laimmaheamis duopmostuolus.
• Skenário 4: Finánsaásahus Roavvenjárggas (50 bargi). Fitnodat gullá nollarádjái Fiva gozihusa vuolde. Fitnodat geavaha UNOVOX alsttá, mii automáhtalaččat goziha 5 jagi arkiivaáiggi ja sihkku dieđuid áigemeari dievvadettiin njuovžilit.
• Skenário 5: Lappi buresveadjinguovlu. Dearvvašvuođabargi dieđiha dálkkaslaš boasttodagas. Vástoolbmot čađahit esteellisyys-árvvoštallama ja ráhkadit loahpalaš dutkanraportta potiántadorvvolašvuođa nannemii dievaslaččat.

UNOVOX alsttá: Automáhtalaš compliance ja manipulerekeahtes arkiiva

Lágalaš gáibádusaid deavdin manuaalalaččat mielddisbuktá stuorra riskkaid organisašuvnna jođihussii. Olmmošlaš meaddimat, unohis arkiivvat ja bargoaddi sadjásašvuođat sáhttet mielddisbuktit áššebáhpáriid jávkama dahje lágahis seailluheami.

UNOVOX alsttá automatisere buot dokumentašuvdna- ja compliance-rutiinnaid dievaslaččat ja lágalaččat. Vuogádat dáhkida täyden luohttámušlašvuođa buot dásiin.

UNOVOX fállá čuovvovaš teknologalaš čovdosiid dokumentašuvnna dorvvasteapmái:

• Manipulerekeahtes audit-logga: Vuogádat vurkke buot dáhpáhusaid kriptográfalaš áigečujuhusain, mii duođašta bargosuodjevirgeoapmahažžii áigemeriid täsmällisen doahttaleami árgabeaivvis.
• Automáhtalaš 5 jagi sihkkunmohtor: Vuogádat goziha seailluhanáiggi ja sihkku persovdnadieđuid automáhtalaččat viđa jagi maŋŋá lága 29 §:a mielde almmá manonemiid haga.
• DPIA- ja YT-dokumeantavuorká: Vuogádagas leat válmmas lágalaš teavsttat ja dokumeantamállet, maid organisašuvdna sáhttá viežžat ovtta deaddilemiin dárkkistusain njuovžilit.
• Zero-Knowledge krypteren: Dieđáhusat leat krypterejuvvon geahčis geahčái nu ahte vel IT-bajásdoallit eai beasa oaidnit dieđiheaddji identitehta goassege.
• Davvisámegielat arkiivadoarjja: Buot beavdegirjjit, vástádusat ja loggat doalahuvvojit maiddái davvisámegillii lága gáibidan vugiin dásseárvosaččat.

Válljemiin UNOVOX alsttá organisašuvdna sihkkarastá täyden lágalašvuođa ja fállá bargiidis alimus dási suoji väärinkäytösten paljastamises.

Suoma nationála hálddahusrievtti ja riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid guovddáš prinsihpat gáibidit, ahte juohke bargi galgá bastit dieđihit boasttuvuođain almmá makkárge balu haga virggi massimis dahje siskkáldas hehttehusain, dasgo almmolaš beroštupmi ja lágalašvuođa goziheapmi leat álo vuođđodásis dehaleappot go ovttaskas organisašuvnna siskkáldas hállu čiehkat boasttuvuođaid almmolašvuođas ja bearráigeahččoeiseválddiin. Juohkehaččas lea lágalaš vuoigatvuohta dorvvolaš bargoelámái.

Dieđiheaddjisuodjalanlága vuđolaš ulbmilin lea láhčit dakkár lágalaš birrasa, mas eŋgelasgielat, suomagielat, ruoŧagielat ja davvisámegielat dieđiheaddjit leat áibbas dásseárvosaš sajádagas, go sii meannudit organisašuvnna siskkáldas boasttuvuođaid ja gáibidit bealátkeahtes čielggadeami ovdalgo ášši sirdása almmolaš eiseválddiid dahje duopmostuoluid gieđahallamii beroškeahttá das makkár virgeceahkis dieđiheaddji bargá. Gielalaš vuoigatvuođat gullet eamiálbmogii njuolgga vuođđolágas.

Bargorievttálaš vástodoaimmaid jorgalahtton duođašangeatnegasvuohta lea lága fámolaččamus reaidu, mii mearkkaša geavatlaččat dan, ahte bargoaddi ferte duopmostuolus aukottomasti čájehit doaibmás vuođđuduvvan buhtes áššálaš sivaide, jos bargi vásiha makkárge bargoeavttuid heajudusa, bálkkávuolidusa dahje bargobáikki rievdadeami maŋŋá go lea dahkan siskkáldas dieđáhusa organisašuvnna kanálii almmá miehtama haga. Lossat duođašangeatnegasvuohta suddje bargi buot dilálašvuođain.

Sámi giellalága heiveheamis almmolaš eiseválddiin ferte fuolahit das, ahte dieđiheaddji oažžu buot vuostáiváldindieđuid, jearahallamiid, čilgehusaid ja máhcahagaid dan sámegillii, man son lea ieš válljen kanálas geavahit, almmá makkárge maŋonemiid haga dahje gáibádusa haga jorgalit áššebáhpáriid suomagillii iežas goasttádusain dahje ovttaskas bargi vásttu vuolde. Davvisámegiella lea virggálaš giella sámiid ruovttuguvllus.

Krypterejumit ja diehtodorvočovdosat galget leat nu dárkilit plánejuvvon ja doaibmat nu nannosit, ahte vel organisašuvnna alimus jođiheaddji, diehtojuohkima hoavda dahje serverbajásdoalli eai bastte goassege gávnnahit dieđiheaddji IP-čujuhusa, geavaheaddjidovddaldaga dahje rehkegoahtilogaid, mat sáhtášedje paljastit dieđiheaddji persovnnalaš identitehta dahje bargoortnega organisašuvnna siskkobealde. Diehtodorvu lea vuogádaga dehálamos vuođđoeaktu árgabeaivvis.

Suoma nationála gozihanvuogádagas Guovlohálddahusdoaimmahat ja Ruhtadanbearráigeahčču ovttasbargaba dárkilit Vuoigatvuođaoaivámuččain, vai juohkehaš geatnegas bargoaddi ollašuhttá lágalaš geatnegasvuođaidis almmá spiehkastagaid haga ja sihkkarastá dan, ahte dieđiheaddjit eai gártta hehttehusaid čuozáhattan siskkáldas dieđáhusa dahkama dihte geavatlaš bargoárggis. Eiseválddit gozihit lága čuovvuma čavgadit juohkehaččas.

Bargiid oassálastin ja ovttasbargomeannudeapmi ovttasbargolága mielde leat vuođđogáibádussan lágalaš dieđihankanála ásaheapmái, dasgo dieđihankanála vuođđudahttin almmá bargiid luohttámušolbmuid gulahallama haga buktá bargoaddái hálddahuslaš mávssuid ja dahká kanála atnuiváldimis lágahis meannudeami Suoma riektevuogádagas. Ovttasbargošiehtadallamat galget leat duođalaččat ja vuđolaččat.

Almmolaš hálddahusa ja eiseválddiid bealátkeahtesvuohta lea eaktun dásseárvosaš servodahkii, mas juohke virgeolbmo galgá bastit buktit ovdan mearrádusdahkama vádduid, vearroruđaid boasttogeavaheami dahje virgevuoigatvuođaid laimmahusaid almmá balu haga virggis eretcealkimis dahje virgehehttehusain. Rabasvuohta nannesta riikkavuložiid luohttámuša buot bálvalusaide.

Priváhtasektora stuorimus fitnodagat galget atnit dieđihankanála strategalaš reaidun siskkáldas riskahálddašeamis ja korpusiid stivremis, dasgo áigebále paljastuvvon lágahisvuođat ja ehtalaš boasttuvuođat sáhttet siskkáldas gieđahallama bokte bissehuvvot ovdalgo daid mielddisbuktá almmolaš skandálaid, áššedovdamuša manahusa dahje viiddis ekonomalaš vahágiid. Luohttámuš lea fitnodaga árvvoleamos opmodat márkaniin.

Sámi servodagas ja eamiálbmoga árbevirolaš ealáhusain luohttámuš vuođđuduvvá dásseárvosaš gulahallamii ja kollektiivvalaš árvvuide, man dihte dieđihankanála ferte heivehuvvot báikkálaš kultuvrralaš diliide nu ahte juohke bargi sáhttá dovdat iežas oadjebassan ja árvvusadnon dieđáhusa dahkama oktavuođas. Árbevierut ja lágalaš gáibádusat doibmet ovttasráđiid.

Guovlohálddahusdoaimmahat goziha bargoaddiid lágalaš geatnegasvuođaid deavdima miehtá riikka, ja dat sáhttá ásahit bargoaddái čavgada bággosáhku, jos siskkáldas dieđihankanála váilu dahje jos bargoaddi lea laimmahan nammadit sorjjasmeahttun gieđahallanolbmuid dieđáhusaid bealátkeahtes dutkamii. Bearráigeahččoeiseválddit gozihit lága čuovvuma čavgadit.

Diehtosuodjeáittardeaddji doaimmahat goziha diehtosuoji váikkuhusárvvoštallama (DPIA) čađaheami ja persovdnadieđuid gieđahallama viđa jagi sihkkunnjuolggadusa mielde, vai dieđihankanálain eai vurkkehuvvo dárbbašmeahttun persovdnadieđut dahje jáhkavuođa rihkkon áššebáhpárat guhkit go mii lea lágas mearriduvvon. Persovdnadieđuid suodji lea vuođđoriekteášši.

Almmolaš sektora hálddahuslaš meannudanortnet gáibida, ahte buot dieđiheami áigemearit dokumenterejuvvojit virggálaš beavdegirjjiin ja áššebáhpáriin, maid bokte eiseválddit ja riikkavuložat basttet dárkkistit lágalašvuođa ollašuvvama buot mearrádusproseassain miehtá Suoma riikka. Vuoigatvuođastáhta gáibida dievaslaš rabasvuođa ja áššáigullevašvuođa.

Priváhta fitnodagaid stivrrat ja jođihangottit kántet loahpalaš juridihkalaš vásttu das, ahte organisašuvnna siskkáldas dieđihankanála doaibmá lága 1171/2022 njuolggadusaid mielde ja ahte bargiid vuostáiváldindieđut ja máhcahatdieđáhusat doaimmahuvvojit kaleandorbeivviid čuovvumiin almmá makkárge vigiid haga. Jođihus ferte gozihit áigemeriid ollašuvvama jeavddalaččat.

Sámiid árbevirolaš servodagas áššiid meannudeapmi lea vuođđuduvvan dásseárvosaš ságastallamii, siidavuogádahkii ja kollektiivvalaš árvvuide, mat addet nannosaš vuođu maiddái ođđaáigásaš dieđiheaddjisuodjalussii, mas siskkáldas luohttámuš ja ovttasbargu leat dehaleamos árkkavuođut boasttuvuođaid eastadeamis. Kultuvrralaš áddejupmi nannesta vuoiggalašvuođa ollašuvvama buot ásahusain.

Dasto organisašuvnna siskkáldas dieđihankanála ferte fállat bargiide čielga ja njuovžilis geavahanvugiid, maid bokte juohkehaš sáhttá dovdat iežas oadjebassan dieđáhusa addima oktavuođas almmá makkárge persovnnalaš riskkaid haga bargoárggis. Njuovžilis bálvalus addá buot bargiide dásseárvosaš lágalaš vejolašvuođaid.

Suoma riikka vuođđolága ja Eurohpá olmmošvuoigatvuođasoahpamuša mielde juohke bargis lea riekti oažžut áššis bealátkeahtes meannudeami, mii gáibida bargoaddis áibbas eará dási dokumentašuvnna ja duođaštusaid čohkkema go dábálaš bargoeláma riidodiliin, dasgo dieđiheaddji gullá lágalaččat erenoamáš suodjaluvvon olmmošjovkui man vuostá dahkkon boasttuvuođat mielddisbuktet ankaraid vahátbuhtadusaid ja almmolaš ráŋggáštusaid duopmostuoluin. Vuoigatvuođastáhta gáibida dievaslaš jáhkavuođa juohke dilis.

Dasto organisašuvnna siskkáldas gozihanvuogádat ferte leat lágalaččat nu nannosit sajáiduvvan ja heivehuvvon buot bargoaddi rutiinnaide, ahte eiseválddit ja riikkavuložat besset duohtavuođas luohttit dasa ahte juohke eahpádus dutkojuvvo áššálaččat ja vuđolaččat beroškeahttá das geasa dieđáhus guoská dahje makkár politihkalaš dahje ekonomalaš fámut leat áššái laktásan árgabeaivvis miehtá Suoma riikka. Luohttevaš arkiiva suddje organisašuvnna buot vádduin.

Dávjjimusat jearrat (FAQ)

Heivehahtti láhkaásaheapmi

Láhka Eurohpá Uniovnna ja našuvnnalaš rievtti rihkkumiid dieđiheddjiid suodjaleamis

1171/2022

Almmolaš gáldu Finlex Almmolaš gáldu →